R. SEYHAN ─░LE BANA H─░K├éYE ANLAT-ma, ├ľYK├ť ve ├ľYK├ťC├ťL├ť─×├ťM├ťZ – ─░smail TURAN

S├Âyle┼čen:┬á Turan ─░SMA─░L
1- ├ľncelikle, Bana Hik├óye Anlat-ma adl─▒ ├žal─▒┼čman─▒zla edebiyat─▒m─▒z─▒n ├Ânemli bir eser kazand─▒─č─▒n─▒ d├╝┼č├╝n├╝yorum. B├Âyle ÔÇť├Âzg├╝nÔÇŁ ├žal─▒┼čmalara ├žok ihtiyac─▒m─▒z var. S├Âyle┼čimize ┼ču soruyla ba┼člamak isterim, 2013ÔÇÖ├╝n ilk aylar─▒nda Be┼čir Ayvazo─čluÔÇÖnun T├╝rk Edebiyat─▒ÔÇÖn─▒n ├Âzel say─▒s─▒ i├žin Necip Faz─▒l hakk─▒nda bir ├žal─▒┼čma (├Âyk├╝) ┬áistedi─činde zorlanmad─▒n─▒z m─▒? Siz de takdir edersiniz ki ├Âyk├╝ ─▒smarlama yaz─▒lam─▒yor. Bir sanc─▒ ge├žirmek laz─▒m, kalemi eline al─▒p yazmaya ba┼člayabilmek i├žin.

Bir vesileyle de─činmi┼čtim: ÔÇťBug├╝n bir hik├óye yazay─▒mÔÇŁ diye oturulmaz. Hik├óye malzemeleriyle gelir ve beni yaz der. Siz de oturur yazars─▒n─▒z. Bu, en az─▒ndan bende b├Âyle. ├ľyk├╝n├╝n taleple yaz─▒lmad─▒─č─▒n─▒ bilen bir yazar nas─▒l yazd─▒ bu ├Âyk├╝y├╝ diye sorulabilir ve sorulmal─▒d─▒r. Orada ├žok farkl─▒ bir ┼čey oldu. Be┼čir Bey benden ├Âyk├╝ talebinde bulunmad─▒; bir yaz─▒, bir ├žal─▒┼čma beklediklerini s├Âyledi. Orada genel bir ├žer├ževe vard─▒. Biz ise konuyu ├Âzelle┼čtirdik ve bir alan belirledik.┬á O alana girince de kendimizi bir ├Âyk├╝n├╝n kuram─▒ i├žinde bulduk. Bu her zaman b├Âyle olmaz elbette. Bu ┼čuna benziyor: Ceviz d├Âkmeye gidiyorsunuz fakat bak─▒yorsunuz ki bah├ženizde d├Ângellerin zaman─▒ gelmi┼č. ─░lki bekleyebilir ama ikincisi fazla bekleyemez. Onu ├Âne al─▒yorsunuz. Bunun gibi bir ┼čey. Konuya d├Ânersek; orada g├Ârd├╝m ki kahraman─▒n hayat─▒ -ya┼čanm─▒┼člar─▒ d├óhil- nerdeyse kurmaca bir d├╝nyadan ibaretti. AzazilÔÇÖin Kap─▒s─▒nda ├Âyk├╝s├╝n├╝ yazmadan ├Ânce iki s├╝re├ž ya┼čand─▒: ─░lki, ├Âyk├╝n├╝n bir hafta sanc─▒s─▒n─▒ ├žektim. ─░kincisi, o alandaki kitaplar─▒ -baz─▒lar─▒n─▒ yeniden- okudum. ├ľyk├╝n├╝n hik├óyesini ve kuram─▒n─▒ i├žselle┼čtirdikten sonra yazmam kolay oldu.

2- Her ├Âyk├╝n├╝n bir sanc─▒ d├Ânemi vard─▒r. Yukar─▒da da bundan dem vurduk. Sizin yazd─▒─č─▒n─▒z kitaplar i├žerisinde sizi ├žok yoran bir ├žal─▒┼čman─▒z var m─▒?

├çal─▒┼čt─▒─č─▒m kitaplar i├žinde beni en ├žok yoran iki kitap var tabii: Biri Osmanl─▒ T├╝rk├žesinden yaz─▒ ├ževiri olan Hatem Tay├« Hik├óyeleri. Bu kitaptan piyasada bir ├ževiri daha vard─▒; fakat o ├ževiride m├╝ellifin ├╝slubu da metnin ruhu da u├žmu┼čtu. Oysa bu iki nokta yaz─▒ ├ževiride bizce ├žok ├Ânemliydi. Bunlar─▒ korumal─▒y─▒m dedim. Benzeri gibi olacaksa ayn─▒ alanda iki ├žal─▒┼čmaya gerek yoktu. Bu d├╝┼č├╝nce ile esere hem matbu bask─▒s─▒ndan hem de ta┼č bask─▒s─▒ndan kar┼č─▒la┼čt─▒rmal─▒ ├žal─▒┼čt─▒m. Erbab─▒ bilir; bu ├žetin bir i┼čtir. Ald─▒─č─▒ zaman─▒ g├Âr├╝nce bu i┼če girdi─čime bir ara pi┼čman bile oldum; fakat cehdettim ve tamamlad─▒m. Eski T├╝rk├žeye v├ók─▒f olanlar─▒n ilk yorumlar─▒ hedefe ula┼čt─▒─č─▒m─▒z─▒ i┼čaret etti ve mutlu oldum. ─░kincisi de analitik-psikanalitik tahlilleri muhtevi Bana Hik├óye Anlat-ma ├žal─▒┼čmas─▒d─▒r. Giri┼čti─čim i┼č, ara┼čt─▒rmay─▒ ve akademik bir disiplini gerektiren bir i┼čti. ─░kincisi; yapaca─č─▒m ├žal─▒┼čma piyasada bol ├Ârne─či bulunan ÔÇśde─činiÔÇÖlerden ve ÔÇśtespitÔÇÖ ├žal─▒┼čmalar─▒ndan farkl─▒ olmal─▒yd─▒; fakat s─▒rf bu gerek├že ile de yola ├ž─▒k─▒lamazd─▒. ├ť├ž├╝nc├╝s├╝, mevcut okumalar─▒m─▒n yeterli olmad─▒─č─▒n─▒ g├Ârd├╝m ve eve kapan─▒p felsefe ve psikoloji alan─▒nda kitaplar okudum, notlar ald─▒m. Eseri bitirdikten sonra en az alt─▒ ay da ├╝zerinde kaz─▒ ├žal─▒┼čmalar─▒ yapt─▒m. En son da bulgular─▒m─▒ g├╝ncelledim. Diyelim R. Barthes bir konuda bir ┼čey dediyse -ve ben kitapta ona genelde iltifat ettiysem- bu ├╝├ž├╝nc├╝ s├╝re├žte bunlar─▒ g├Âzden ge├žirdim; yani ona bal─▒klama atlamad─▒m. Otto Rank ┼čunu, ┼čunu dedi. ─░yi de, dedi─či ne derece do─čruydu? Piyasada benim ÔÇťsalama ├žayÔÇŁ dedi─čim t├╝rden; denetleyici bak─▒┼čtan uzak, yerini bulup bulmad─▒─č─▒na bakmadan, geli┼čig├╝zel, (amiyene tabirle) ÔÇťentel-dantelÔÇŁ havalar─▒nda, s─▒rf kendi bak─▒┼č─▒n─▒ tezkiye i├žin V. WoolfÔÇÖtan, J. P. SartreÔÇÖden, ┼čuradan buradan al─▒nt─▒lar yap─▒ld─▒─č─▒n─▒ g├Ârd├╝m. Bunu yapmayacakt─▒m. Al─▒nt─▒lar elbette olacakt─▒ ama bunu denetleyecektim. Bunun i├žin de dersimize iyi ├žal─▒┼čmam─▒z gerekiyordu. Bu s─▒rada kelli felli ÔÇťbilimselÔÇŁ etiketli kuramc─▒lar─▒n, hermen├Âtik uzmanlar─▒n─▒n hatta dilbilimcilerin, ├žal─▒┼čma alanlar─▒nda geli┼čig├╝zel s├Âylenmi┼č yarg─▒lar─▒n─▒ tespit ettim.┬á Bunlar─▒n baz─▒lar─▒na kitapta yer verdim ve ele┼čtirdim.

3- ├ľyk├╝ i├žin ÔÇťBa┼č─▒ ve sonu a├ž─▒k metinÔÇŁ derken neyi kastettiniz?

Benim bir belirlemem de─čil de ├Âyk├╝n├╝n do─čas─▒nda bulunan bir ┼čeydir ucu a├ž─▒kl─▒k. Bununla kastedilen; ├Âyk├╝n├╝n (bittikten sonra de─čil)┬á ÔÇťbitirildiktenÔÇŁ sonra okuyucunun zihninde devam ediyor olmas─▒d─▒r. Bu, son d├Ânem ├Âyk├╝lerinin baz─▒lar─▒nda -├Âyk├╝n├╝n ucu bak─▒m─▒ndan- okuyucu say─▒s─▒ kadar farkl─▒l─▒k arz eden bir devamdan s├Âz edebiliriz. ÔÇťBa┼č─▒ ve sonu a├ž─▒kÔÇŁ ifadesinde ba┼čÔÇÖ─▒n a├ž─▒kl─▒─č─▒ hususu bir ┼čart de─čil de bir gerekirlik olabilir. Bununla, ├Âyk├╝n├╝n ba┼č─▒nda bir hik├óyenin varl─▒─č─▒n─▒n hissedilmesi ama onun metinde atlanm─▒┼č olmas─▒d─▒r. Bunun hissedilmesi k├ófidir.

4- Son y─▒llarda, ÔÇť├Âyk├╝n├╝n ger├že─čin kar┼č─▒s─▒nda dans etti─čiÔÇŁnden bahsediyorsunuz ├žal─▒┼čman─▒zda. Bunu biraz a├ž─▒klar m─▒s─▒n─▒z.

├ľyle evet. ├ľyk├╝ ├╝├ž a┼čama ge├žirdi: ─░lki ger├že─če sadakat a┼čamas─▒. Burada hik├óye -masal unsurlar─▒ kat─▒larak kurmaca h├óle gelse de- ger├že─če ba─č─▒ml─▒yd─▒. ─░kincisi, ger├že─čin yontulmas─▒. Burada ├Âyk├╝, ger├že─čin kendisi de─čilse de onunla s─▒k─▒ f─▒k─▒yd─▒; bir yan─▒yla ger├že─če muhta├žl─▒─č─▒ s├╝r├╝yordu. ├ť├ž├╝nc├╝s├╝, ger├že─či a┼čma a┼čamas─▒. Burada ├Âyk├╝ ger├že─če muhta├ž de─čildir art─▒k. Ger├že─čin kar┼č─▒s─▒nda dans etmekten kast─▒m budur. Kitapta de─činmi┼čtim yan─▒lm─▒yorsam;┬á ├Âyk├╝ ├žok uzun olmayan bir zamanda hik├óyeye kar┼č─▒ ├Âzerkli─čini ilan edebilir. B├Âyle bir ┼čans─▒ da, elinde verileri de var ├Âyk├╝n├╝n.

5- Siz ├Âyk├╝lerinizde kahramanlar─▒n─▒zla gezintiye ├ž─▒kar m─▒s─▒n─▒z?

Kahramanlar─▒n kafamda, g├╝nlerce, benimle gitti─čim her yere gittikleri vakidir. Onlardan ├žok az─▒n─▒n konumlar─▒na veya eylemlerine itiraz ettikleri de olmu┼čtur. Bu itirazlar, ├Âyk├╝n├╝n b├╝t├╝nl├╝─č├╝ i├žinde makul-ge├žerli bir gerek├žeye dayan─▒yorsa kabul edilmi┼č de─čilse edilmemi┼čtir. Kabul edili┼člerinde atmosfer yaratman─▒n ve ├Âyk├╝deki kurmaca ger├žekli─čin bazen talep etti─či inand─▒r─▒c─▒l─▒k unsurunun ├Ânemli paylar─▒ vard─▒r.

6- ├ľyk├╝de inand─▒r─▒c─▒l─▒k olmazsa olmaz m─▒d─▒r?

Bize g├Âre ├Âyk├╝de inand─▒r─▒c─▒l─▒k ├žekinceler kar┼č─▒land─▒─č─▒nda ÔÇťolmazsa olmazÔÇŁ de─čildir. Fakat ┼ču var: Siz bir masal m─▒ yaz─▒yorsunuz ├Âyk├╝ m├╝? Bu soru bize kaz─▒n aya─č─▒n─▒n hi├ž de benim temennim veya e─čilimim gibi olmad─▒─č─▒n─▒ da g├Âsteriyor. Bu ┼ču demektir: ├ľyk├╝de inand─▒r─▒c─▒l─▒k olacaksa bu, ├Âyk├╝n├╝n kendi i├ž disiplininde ve kurulan atmosferin, ger├žekli─čin kendi ko┼čullar─▒ i├žinde ger├žekle┼čmelidir. Yani zorlama bir inand─▒r─▒c─▒l─▒k da de─čil bu. Kurgunun do─čal ak─▒┼č─▒ i├žinde, metin sizi orada anlat─▒lanlar─▒n -ger├že─čine de─čil- ger├žekli─čine g├Ât├╝rm├╝┼č olmal─▒d─▒r. Ben yine de odunumun paras─▒ diyorum: Bir ┼čartla ├Âyk├╝de inand─▒r─▒c─▒l─▒k ┼čart de─čildir. O ┼čart, ├Âyk├╝n├╝n ├žok iyi anlat─▒lm─▒┼č olmas─▒d─▒r. ├ľyk├╝ iyi anlat─▒ld─▒─č─▒nda; i├žeriden inand─▒r─▒c─▒l─▒─ča ili┼čkin bir ├žekince, ne bileyim bir itiraz varsa, bizce bundan vazge├žmi┼č olur.

7- ├ľyk├╝ anlay─▒┼č─▒m─▒zda kelime kullan─▒m ve anlam alan─▒, istedi─čimiz d├╝zeyde midir?

Bana g├Âre de─čildir. ShekespeareÔÇÖnin 60.000 kelimelik bir s├Âz varl─▒─č─▒ bulundu─ču ve bunlardan en az 5000 kelime ile yazd─▒─č─▒; Fuz├╗l├«ÔÇÖde bu rakam─▒n 6000 civar─▒nda oldu─ču s├Âylenir. 500 hatta 1000 kelimelik bir s├Âz varl─▒─č─▒ ile roman veya ├Âyk├╝ yaz─▒lamaz. Yaz─▒lanlar─▒n ak─▒beti bellidir. Konunun ba┼čka bir boyutu var: Bu d├╝nyadan 50 y─▒l ├Ânce ayr─▒lm─▒┼č bir yazar─▒m─▒z (Tanp─▒nar) bile anla┼č─▒lam─▒yor ve sadele┼čtirilmesi ak─▒ldan ge├žiyorsa dile ili┼čkin derin bir problemimiz var demektir. Devletimizin insanlar─▒na sundu─ču kelime hazinesi sefil bir manzara ├ž─▒kard─▒ kar┼č─▒m─▒za. Osmanl─▒ T├╝rk├žesini milli olmad─▒─č─▒ i├žin a┼ča─č─▒layanlar ├Ân├╝m├╝ze ku┼č dili bile koyamad─▒. 50-100 kelime ile konu┼čuyor insanlar. Tamam, s├Âz varl─▒─č─▒m─▒zla g├╝ndelik hayatta kulland─▒─č─▒m─▒z kelime say─▒s─▒ aras─▒nda elbette fark olur ama mevcut fark izah─▒ kabil olmayan bir u├žurumdur. Milli mar┼č─▒n─▒n ┼čairini okuyup anlayamayan bir nesil d├╝nyada sadece bizde vard─▒r. Kelimelere ili┼čkin m├╝ktesebat─▒ zengin yazarlar─▒m─▒z elbette var; ama onlar kendilerine sunulanlarla yetinmeyenlerdir.

Yazarak ÔÇťVarÔÇŁ Oluyorum
8- Neden yazma gere─či duydunuz? Sizin de Sait Faik gibi ÔÇťYazmasayd─▒m ├ž─▒ld─▒racakt─▒mÔÇŁ ┼čeklinde bir s├╝reci ya┼čad─▒─č─▒n─▒z oldu mu?

Yazmak benim var olu┼čumu ve varl─▒─č─▒ma ba─č─▒┼člananlar─▒ ifade bi├žimimdir. Var isem ve ya┼č─▒yorsam bunu duyurmam gerekir. Duyurmak, payla┼čmakt─▒r. Payla┼čmak bana ba─č─▒┼člananlar─▒n ┼č├╝k├╝r edas─▒d─▒r. Bunu ┼č├Âyle a├ž─▒klayabilirim: Bir be┼čer olarak Tanr─▒ÔÇÖn─▒n nefesinden kendisine bula┼čan t├Âzler gere─čince tanr─▒sal ├Âzelliklere de sahibiz. Elbette yans─▒ma d├╝zleminde bu. Allah, varl─▒k hazinesinin bilinmesini istiyor ise -ki ├Âyledir- bu bir t├╝r payla┼čmakt─▒r. OÔÇÖnun nefesinden bula┼čanlar, bana, yans─▒ma d├╝zleminde kendimi ifadeyi ve onu yani varl─▒─č─▒m─▒ duyurmay─▒ f─▒s─▒ld─▒yor. Yaz─▒yorsam ben var─▒m ve ya┼č─▒yorum. Fizyolojik anlamda ÔÇťyokÔÇŁ oldu─čumda da ba┼čka bir d├╝zlemde var olmaya devam edece─čim. Bu bir inan├ž meselesidir.

9- ─░yi bir ├Âyk├╝c├╝ ayn─▒ zamanda iyi bir felsefeci, iyi bir sosyolog ve iyi bir m├╝hendis olmal─▒ m─▒d─▒r?

Hay─▒r, b├Âyle bir ┼čart yok. Bu bir temennidir. Polisiye bir olay─▒ anlatmak i├žin polis olmak, bir doktorun hik├óyesini anlatmak i├žin doktor olmak gerekmedi─či gibi. Aksi h├ólde MacbethÔÇÖe bakarak ShakespeareÔÇÖin sapk─▒n e─čilimlere sahip zalim bir insan oldu─čunu d├╝┼č├╝nmemiz gerekecekti. ─░nsan hayat─▒n─▒ didikliyorsan─▒z onun varl─▒─č─▒n─▒n hamuru olan alanlara hi├ž olmazsa asgari d├╝zeyde v├ók─▒f olman─▒z beklenir. Bu da, psikoloji, sosyoloji ve illa felsefedir. Edebiyata vuk├╗fiyet ise ÔÇťolmazsa olmazÔÇŁd─▒r.

10- Bana Hik├óye Anlat-ma adl─▒ kitab─▒n─▒z─▒ elinize al─▒nca eksikli─čini hissetti─činiz yerler oldu mu?

Var, olmaz olur mu? ├çal─▒┼čma notlar─▒mdan aktar─▒rken yanl─▒┼č yere yap─▒┼čt─▒r─▒lan bir notumuz oldu. Mesela: 68. sayfadaki 53 noÔÇÖlu dipnota Ahmet Mithat EfendiÔÇÖnin ├╝stkurmacadaki pay─▒ndan s├Âz ederken yanl─▒┼čl─▒kla ÔÇťmetinleraras─▒l─▒kÔÇŁ notumuz girildi. Bunu kitap bask─▒dan gelince fark ettim. Efendinin ÔÇśmetinleraras─▒l─▒kÔÇÖla de─čil ├╝stkurmaca ile ilgisi var. Kimse fark etmedi veya bana iletilmi┼č de─čil. Bir di─čer husus, varl─▒k konusunu i┼člerken konunun bizdeki ge├žmi┼čine de─činilmemi┼č olmas─▒n─▒ bir eksiklik olarak g├Ârd├╝m. Mesela ─░bni Arab├«ÔÇÖnin, marifet nazariyesi var. Me┼č┼ča├«lerin, ─░hvan-─▒ SafaÔÇÖn─▒n bu konuda ├žal─▒┼čmalar─▒ var. Ondan da ├Ânce 8.yyÔÇÖda┬á Beyt├╝ÔÇÖl-HikmeÔÇÖdeki ├žal─▒┼čmalar var. ─░kinci bask─▒da bu giderilecek.

11- ─░nsan─▒n varolu┼čsal meselelere fazlaca kafa yormas─▒ neticesinde genel olarak aray─▒┼ča yenik d├╝┼č├╝yor ve sonunda intihara kadar gidebiliyor. Bu, yazarlarda da g├Âr├╝l├╝yor. Bunu neye ba─čl─▒yorsunuz?

Bunu aray─▒┼čla ilgili y├Ântemsel yanl─▒┼čl─▒klara ba─čl─▒yorum. Ba┼čka sebepler de var: Ki┼čilik zafiyetleri, ├ževre fakt├Ârleri, bireyin beslendi─či kaynaklar vb. Birey hayat─▒ boyunca hep aray─▒┼č i├žindedir. Bir├žok insan bu aray─▒┼č─▒, kar┼č─▒ kar┼č─▒ya oldu─ču nesnel ger├žekliklerin i├žinde veya onlar─▒n g├Âsterdi─či istikamette s├╝rd├╝r├╝r. Bu, s─▒radan insanlar─▒n aray─▒┼č─▒d─▒r. Bir de sanat├ž─▒n─▒n aray─▒┼č─▒ vard─▒r. Sanat├ž─▒ arad─▒─č─▒ hakikat her ne ise onu bulma yolunda bir ├Âm├╝r t├╝ketir. Bulamadan veya buldu─čunu sanarak bu d├╝nyadan gider. Aray─▒┼č s─▒ras─▒nda i├ž zaruretleri ile ilgili derin hafakanlar ya┼čabilir. Baz─▒ b├╝nyeler bunu kald─▒ramaz. ÔÇťYenik d├╝┼čmekÔÇŁten herhalde bunu kastediyorsunuz. Bunun sebepleri ├žoktur ve ki┼čiye g├Âre farkl─▒l─▒k arz eder.

Ger├žeklik D├╝zlemi
12- Ya┼čam─▒m─▒zdaki her ┼čey bir imge midir? Kitaptaki sorunuzu size soray─▒m: ÔÇťHayal, hakikatin nesi oluyorÔÇŁ?
Ben bazen hayat─▒m─▒z─▒n t├╝m├╝yle kurmaca oldu─čunu ve orada ├Ânemli yeri olan nesnelerin/e┼čyan─▒n da hatta kendimizin de imge oldu─čunu d├╝┼č├╝n├╝yorum. Ger├že─čin d├╝zleminde olanlara bir ad vermi┼čiz, imge olmaktan ÔÇťkurtar─▒pÔÇŁ onlara tutunmak i├žin. Tutundu─čumuz dal─▒n ne kadar ÔÇťger├žekÔÇŁ oldu─čunu gidenlere sorma imk├ón─▒m─▒z var asl─▒nda. Onlar─▒n verecekleri cevap geride b─▒rakt─▒klar─▒yla ÔÇťsahiplikÔÇŁ ili┼čkisi bak─▒m─▒ndan ÔÇśger├žekÔÇÖin kar┼č─▒s─▒nda konumland─▒klar─▒ yerdir. O yere bendeniz na├žizane ger├žeklik d├╝zlemi diyorum. Demek ki ger├že─čin d├╝zlemi yan─▒nda bir de ger├žekli─čin d├╝zlemi var. Mesela Aristoteles de; Bat─▒l─▒lar─▒n ÔÇťHac─▒ HalifeÔÇŁ dedikleri ve ├žok ├Ânem verdikleri K├ótip ├çelebi de bir imge olarak y├╝zy─▒llad─▒r aram─▒zda ya┼č─▒yorlar. Bu, ruhun ├Âl├╝ms├╝zl├╝─č├╝n├╝n de kan─▒t─▒d─▒r ve ┬ábu ger├žeklik d├╝zleminin de yeterli a├ž─▒klamas─▒d─▒r san─▒yorum.
Ger├žeklik d├╝zlemi itibariyle bu konuda bol miktarda ba┼čka kan─▒tsal malzemelere de sahibim(z). Onlar ayn─▒ zamanda o d├╝zlemin somut g├Âstergeleridir de. Birka├ž─▒n─▒ soru y├Ântemiyle arz edeyim: Bir g├╝n├╝n ├žetelesini tutal─▒m ve onu aya; ay─▒ y─▒la; y─▒l─▒ bin y─▒llara vb. uyarlayal─▒m. Bir g├╝nl├╝k hayat─▒m─▒zda ger├že─čin d├╝zleminde ya┼čad─▒klar─▒m─▒z m─▒ ├žok yer tutuyor kurgulad─▒klar─▒m─▒z (tasavvurlar─▒m─▒z, uykumuz, r├╝yalar─▒m─▒z vb.) m─▒?┬á D├╝nyada ┼ču an ya┼čayanlar─▒n (haydi siz buna ger├že─čin deyin) n├╝fusu mu daha fazla; buraya d├╝┼č├╝p gidenlerin n├╝fusu mu? ÔÇťGer├žek hayatÔÇŁ dedi─čimiz hayattakiler hakk─▒nda m─▒ ├žok s├Âz ediliyor; burada bir s├╝re konuk olup gidenler hakk─▒nda m─▒?┬áBurada ┼ču an ÔÇśya┼čayanlarÔÇÖ─▒n izleri mi ├Âne ├ž─▒k─▒yor; eskilerin kal─▒c─▒l─▒k payesi bak─▒m─▒ndan ÔÇťmuhalledÔÇŁ dedikleri kitaplarda, belgelerde, ar┼čivlerde ÔÇśya┼čayanlarÔÇÖ─▒nki mi? Bu sorulara verece─činiz cevap benim ger├žeklik d├╝zleminden neyi kastetti─čimin a├ž─▒klamas─▒d─▒r; dolay─▒s─▒yla her iki sorunuzun da cevab─▒d─▒r.

13- ÔÇť Sanat├ž─▒, e┼čyaya ruhunu giydirebilen ki┼čidirÔÇŁ diyorsunuz. Bu s├Âz├╝n├╝z├╝ biraz a├ž─▒klar m─▒s─▒n─▒z?

Ruhun asl─▒ kemal s─▒fat─▒ ile muttas─▒ft─▒r. KemalÔÇÖi, kendisine ba─č─▒┼članan vergiler (varidat) bak─▒m─▒ndan sanat├ž─▒ i├žin bir donan─▒m olarak d├╝┼č├╝nebiliriz. Bu vergiyi geli┼čtirmek ve onu de─čerlendirmek onun o istikametteki ├žabas─▒na ba─čl─▒d─▒r. Bu varidat sebebiyle sanat├ž─▒ s─▒radanl─▒klar─▒n i├žinde de y├╝zse (Sartre, Bukowski vb.) o orada bir ÔÇťhayatÔÇŁ bulur. Hayat dedi─čim yarat─▒c─▒ nitelikli bulgulard─▒r. Bunu g├Âr├╝r; ├ž├╝nk├╝ o, herkesten farkl─▒ bir g├Âze, farkl─▒ bir alg─▒ya, farkl─▒ duyarl─▒l─▒klara sahiptir. ├ťretim burada ka├ž─▒n─▒lmaz olur ve ruhun kemal s─▒fat─▒ esere yans─▒r. Her eser m├╝essirini g├Âsterir ve onu i┼čaret eder. Eserde biz sanat├ž─▒n─▒n ruhunu besleyen mazbutat─▒n/m├╝ktesebat─▒n (bug├╝nk├╝ s├Âylemle, birikimin) yans─▒malar─▒n─▒ g├Âr├╝r├╝z. Bu da sanat├ž─▒n─▒n ruhunu e┼čyaya giydirmesi demektir.

14- Baz─▒ yazarlar anla┼č─▒lmad─▒─č─▒ndan yak─▒n─▒yor. Sizce, kurmaca metinlerin anla┼č─▒lmas─▒ ┼čart m─▒?

├ľnemli bir soru. Ontolojik-analitik tahlil kitab─▒m─▒z─▒ yazarken bu durumla ben de kar┼č─▒la┼čt─▒m. Yazar yazd─▒─č─▒ ├Âyk├╝de yerlerine yerle┼čtirdi─či baz─▒ imgelerle bir ├žat─▒ kuruyor. Yazar, -s├Âz geli┼či- o ├žat─▒n─▒n ah┼čap bir sayvan oldu─čunu s├Âyl├╝yor olsun. Fakat siz ele┼čtirmen veya tahlil yazar─▒ olarak orada bir sayvan de─čil kul├╝be g├Âr├╝yorsunuz. ÔÇťSizÔÇŁ dedi─čim muhallil veya m├╝nekkit, bir yan─▒n─▒zla okursunuz da. Sizin yazarken sayvan olarak kurgulad─▒─č─▒n─▒z─▒ bir okur kul├╝be, di─čeri baraka, bir ba┼čkas─▒ teras, daha ba┼čkas─▒ balkon olarak da g├Ârebilir. Yazar ├ž─▒k─▒p da ÔÇťTeras ne alaka? Anla┼č─▒lmam─▒┼č, ben onu kastetmedimÔÇŁ diyemez, dememelidir. Derse bu, muhallilin sadece okur s─▒fat─▒na de─čil her ┼čeyden ├Ânce kendi eserine sayg─▒s─▒zl─▒kt─▒r. Eserin iletti─či ├žoklu anlam zenginli─čini tutuklay─▒c─▒ zorba bir yakla┼č─▒md─▒r bu. ─░tiraf edeyim, bir zaman ben de bu d├╝┼č├╝ncede idim. Bunun yanl─▒┼č oldu─čunu s├Âyl├╝yorum ┼čimdi. Yanl─▒┼člar, d├╝zeltme e─čilimi g├Âsterdi─činizde do─čru olana terfi etmeye haz─▒r durumdad─▒r. Bundan y├╝k├╝n├╝lmemelidir.
Sorunun ikinci k─▒sm─▒ ilgili kitab─▒m─▒zda cevaplanm─▒┼č oldu─čundan burada tekrar etmi┼č olmayal─▒m.

15- FreudÔÇÖun Sophokles ÔÇśin tragedyas─▒ndan yola ├ž─▒karak ortaya koymu┼č oldu─ču, Oedipus KompleksiÔÇÖnin edebiyat─▒m─▒zda pek fazla yans─▒malar─▒n─▒n olmad─▒─č─▒n─▒ g├Âr├╝yorum. Bunun sebebi sizce sadece toplum yarg─▒lar─▒m─▒z m─▒d─▒r?
Bizce ├žok normal bir geli┼čme (veya geli┼čmeme)dir. Oedipus kompleksi dedi─čimiz ┼čey kuramdan ibarettir. Kuramlar bir do─črunun anla┼č─▒lmas─▒ i├žin postulatlar sunar. Elbette baz─▒ ┼čeyleri anlamam─▒zda ve ├ž├Âz├╝mlememizde bize yol g├Âstermek gibi son derece olumlu taraflar─▒ vard─▒r kuramlar─▒n. Fakat kuramlar evrensel nitelikli g├Âr├╝nseler de evrensel de─čildirler. Her kuram, her durumda ve her yerde kar┼č─▒l─▒k bulmayabilir. Toplumlara, alg─▒lara, anlay─▒┼člara, k├╝lt├╝rlere g├Âre de─či┼čir bu. Kald─▒ ki Kral OedipusÔÇÖta bir ÔÇťdo─čruÔÇŁ kurala ba─članm─▒┼č de─čildir; ona sadece i┼čaret edilmi┼čtir. Freud de ona b├╝t├╝nc├╝l bir k─▒l─▒f giydirerek ÔÇťolay─▒ÔÇŁ bir kurama d├Ân├╝┼čt├╝rm├╝┼čt├╝r. Kald─▒ ki FreudÔÇÖ├╝n o g├Âr├╝┼č├╝ne Kohut, Klein, Jung gibi baz─▒ ├Â─črencileri bile kat─▒lmam─▒┼čt─▒r. Su├ž ve Cezay─▒ okuyan bir ara┼čt─▒rmac─▒ ├ž─▒k─▒p da ÔÇťTefeciler ├Âld├╝r├╝lmeyi hak ederlerÔÇŁ; bir di─čeri ÔÇťKuvvetli sosyal gerek├želeri bulunan cinayetlerde katiller masumiyet karinesine sahiptirlerÔÇŁ gibi iki farkl─▒ sonu├ž dev┼čirebilir ve bunlar─▒n her biri bir kuram geli┼čtirebilir; ama bu kuramlar do─čru mu olurlar?
16- ├ço─ču yazar sosyal hayattaki duru┼člar─▒n─▒ eserlerine yans─▒t─▒r. Bu durum eseri ve yazar─▒ nas─▒l etkiler?

Bu, yazar─▒n eserdeki duru┼čuna ba─čl─▒d─▒r. Yazar─▒n eserindeki duru┼čunu; se├žti─či dili, ├╝slubu, bak─▒┼č a├ž─▒s─▒ ve samimiyeti belirler. Sonuncusu; yani hesap ve kitap i┼člerinden (bir yer belirleyip oraya y├╝r├╝mek, ├Âd├╝l hedefi, me┼čhur olmak, ├Ân almak vb k├╝├ž├╝k hesaplardan) uzak bir samimi duru┼č eserin asal varl─▒─č─▒nda ├Ânemli bir yere sahiptir. ┼×u da var: Yazar─▒n hayattaki duru┼ču ile eserdeki duru┼ču her zaman veya her yerde ├žak─▒┼čmayabilir. Bunun sebebi eserin kurmaca olu┼čudur. Fakat her ikisi de birbirinden t├╝m├╝yle ba─č─▒ms─▒z da de─čildir. Yazar bizce eserinin her yerindedir. Fakat eseri ile ki┼čisel hayat─▒ birbiriyle ├žak─▒┼čan ├žok az yazar vard─▒r. Bu bir ├želi┼čki mi? De─čil. Bunun ÔÇśsamimi duru┼čÔÇÖ dedi─čimiz yerden uzakla┼čmak ile ilgisi yoktur. Bu, farkl─▒ bir noktad─▒r. Eseri ile hayat─▒ birbiriyle ├žak─▒┼čanlar─▒n ba┼č─▒nda Mehmet ├ékif gelir. Fakat unutmayal─▒m ├ékifÔÇÖin eserlerinde de kurmaca unsur ├žok azd─▒r. Bunu sa─člamak zordur. ┼×air bunu, dili ve ├╝slubundan de ├Ânce ┬áÔÇśsamimi duru┼čÔÇÖu ile sa─člam─▒┼čt─▒r diyebiliriz. Sorunun ikinci y├Ân├╝nde eserin etkilenmesi var. Burada da yazar/sanat├ž─▒; eserinde, yukar─▒da and─▒─č─▒m─▒z d├Ârt ayrac─▒n i├žindedir ve bunlardan do─črudan etkilenir eser. Bunun ayr─▒nt─▒s─▒na, -eserin ├╝st├╝ ├Ârt├╝l├╝ olma vasf─▒ nedeniyle- tetkiklerle ula┼č─▒labilir.

17- Modern hik├óyenin geldi─či nokta neresidir? Ne gibi de─či┼čiklikler olmu┼čtur?

Herhangi bir birikim kazanmadan, bir elekten ge├žmeden, ya┼č─▒n gerektirdi─či hayat deneyimini almadan ÔÇťel bebek g├╝l bebekÔÇŁ ÔÇśyeti┼čenÔÇÖler i├žin ÔÇťDolma kabak gibi b├╝y├╝d├╝ÔÇŁ derdi babam. Dolma kabak bir gecede b├╝y├╝r. G├╝n├╝m├╝z hik├óyesi bulundu─ču yere elbette ak┼čamdan sabaha ÔÇťkabak gibiÔÇŁ b├╝y├╝y├╝p gelmi┼č de─čil. Hik├óyemiz buraya geleneksel anlat─▒lardan s├╝z├╝lerek geldi. Bir serg├╝ze┼čti (maceras─▒ de─čil) var hik├óyemizin. Medeniyetimizin serg├╝ze┼čti ile hik├óyemizin serg├╝ze┼čti e┼č zamanl─▒d─▒r. Biri di─čerinden ayr─▒ de─čil ├ž├╝nk├╝. B├Âyle olunca Bat─▒ etkisindeki edebiyat s├╝recinden, hik├óyemizin ÔÇťModern hik├óyeÔÇŁ etiketiyle an─▒lmas─▒ndan bu yana bir bu├žuk as─▒r ge├žti. Bu y├╝r├╝y├╝┼č s─▒ras─▒nda anlat─▒m─▒n ak─▒┼č─▒na bir s├╝r├╝ ak─▒m, y├Ântem, kuram, teknik kat─▒ld─▒. Bunlar hik├óyeyi besledi, geli┼čtirdi. Art─▒k kimse ├ľmer Seyfettin gibi yazm─▒yor; hatta Sait Faik gibi bile yaz─▒lm─▒yor diyebiliriz. Sait FaikÔÇÖin hik├óyeleri, i├žine bir miktar kurmaca unsur kat─▒lm─▒┼č an─▒d─▒r asl─▒nda. Bununla ne ├ľmer SeyfettinÔÇÖi ne de Sait FaikÔÇÖin ├žal─▒┼čmalar─▒n─▒ k├╝├ž├╝ms├╝yorum. Bu anlat─▒lar, d├Ânemlerinde avangart nitelikte ├Ânemli ├žal─▒┼čmalard─▒. Ba┼čka bir ┼čey s├Âyl├╝yorum ve Sait Faik neslinden bu yana hik├óyenin i├žine ├Âyk├╝n├╝n girdi─čini, kurgunun hayal olan─▒n taraf─▒na daha fazla y├Âneldi─čini, imgenin daha fazla s├Âz sahibi oldu─čunu s├Âyl├╝yorum. Yan─▒lm─▒yorsam y─▒lda 100ÔÇÖden fazla hik├óye kitab─▒ bas─▒l─▒yor. Bir de bu taraf─▒ var konunun. Bir yerde ├žokluk varsa orada kalite biraz hasar g├Âr├╝r. Nitelik ayr─▒ bir konu. Fakat her ┼čeye ra─čmen hik├óyenin geldi─či nokta bizce ├žok iyi bir noktad─▒r. 2 Ocak 2018
_________________________________________________
Ôľ║ Edebiyat Ortam─▒, say─▒ 61, Mart-Nisan┬á 2018, s. 62-69
─░smail K─▒ll─▒o─člu’nun 21.3.2018 g├╝n├╝┬á
Milli Gazetedeki k├Â┼česinde┬ábu s├Âyle┼čiyle ilgili yorumu:
“…S├Âyle┼čiyi ─░smail Turan, Recep Seyhan ile ger├žekle┼čtirmi┼č. Seyhan’─▒n Bana Hik├óye Anlat-ma ├žal─▒┼čmas─▒ ├╝zerine yap─▒lan bu s├Âyle┼či ufuk a├ž─▒c─▒l─▒─č─▒ yan─▒nda yeni sorular─▒n sorulmas─▒na yol a├ž─▒c─▒ gibi g├Âz├╝k├╝yor.”┬á