MUSTAFA EVERD─░

“MAZBUT ├çOCUKLARIN” DANSI

(Recep Seyhan ├ľyk├╝lerini Psikanalitik ─░nceleme Denemesi)

“Sanat eserini inceleyerek, sanat├ž─▒ hakk─▒nda baz─▒ bilgiler edinmek kabildir. Sanat├ž─▒ hakk─▒ndaki bilgilerden kalkarak┬ásanat eseri hakk─▒nda bilgilere varmak da kabildir.┬áAma bu yollarla elde edilen bilgiler hi├ž bir zaman kesin de─čildir.”┬á( Bkz. [1] )┬áEdebiyat metinleri psikanalitik y├Ântemle incelenince yazar─▒n bile fark─▒nda olmad─▒─č─▒ bir zenginli─če ula┼čabiliriz.┬áÔÇťYazar onlar─▒ fark etmemi┼č oldu─ču ├Âl├ž├╝de, kendilerini saf ve yabanc─▒ ├Â─čelerden kurtulmu┼č bi├žimde ele┼čtirici kavray─▒┼ča sunarlar.ÔÇŁ ( Bkz. [2] )
Recep Seyhan bir r├Âportaj─▒nda ÔÇť├Âyk├╝n├╝n didiklenmesinden, irdelenmesinden, tahlilinden yanaÔÇŁ oldu─čunu s├Âyler. ├ľyk├╝lerinin d├╝┼čsel iklimi, ├žok ├ža─čr─▒┼č─▒ml─▒ imgeleri buna imk├ón veren ÔÇôi├žinde bulundu─čumuz ortam dikkate al─▒n─▒nca- cesaretle yaz─▒lan metinlerdir. Metni didiklemeyen yaz─▒lar ancak ÔÇśk├Ârler-sa─č─▒rlar diyalo─čuÔÇÖ olabilir. Ben bu yaz─▒da SeyhanÔÇÖ─▒n kitaplar─▒ndaki metne teksif ettim bak─▒┼člar─▒m─▒. ├ľyk├╝lerini psikanalitik incelemeye ├žal─▒┼čaca─č─▒m.┬á Seyhan ├Âyk├╝lerinin psikanalitik okumaya elveri┼čli bir hazine oldu─čunu s├Âylemekle yetineyim sadece. Metnin verdi─či imk├ónlardan hareket ederek ula┼čt─▒─č─▒m sonu├žlar, geleneksel olan─▒n sendromlar─▒ ayn─▒ zamanda. Yaz─▒n─▒n yetkinli─či ele┼čtirilebilir ama b├Âyle analitik okumalar, edebiyat─▒m─▒za da uygulanmas─▒ gereken, belki gecikmi┼č bir yakla┼č─▒md─▒r.

Edebiyat eserlerinin psikanaliz y├Ântemle incelenmesi FreudÔÇÖla ba┼člar. Jung ve AdlerÔÇÖle devam eder. Otto Rank, FreudÔÇÖun dikkatini edebiyat eserlerini psikanaliz incelemelerle ├žekmi┼čti zaten. Sonra aralar─▒nda derin bak─▒┼č farkl─▒l─▒─č─▒ do─čsa da. Do─čum Travmas─▒ ( Bkz. [3] ) kitab─▒nda sanat eserlerinin (ÔÇťKahramanca Telafi 98, Dinsel Y├╝celtme 106, Sanatsal ─░dealle┼čtirmeÔÇŁ) b├Âl├╝mleri ile psikanalitik yakla┼č─▒m─▒n yeni boyutlar─▒n─▒ ele al─▒yordu.

1900ÔÇÖl├╝ y─▒llar─▒n ba┼č─▒nda psikanaliz bilinen bir y├Ântemdi ve buna en uygun-elveri┼čli olan Dostoyevski idi. Yazar─▒n ki┼čili─či ve edebi metinleri verimli bir defineydi ├ž├╝nk├╝.

Aslolan yazar─▒n kendi hayat─▒d─▒r. ─░├žinden ├ž─▒kamad─▒─č─▒ sorunlarda, g├╝naha girdi─čini d├╝┼č├╝nd├╝─č├╝ konularda metafora, imgeye ba┼čvurur. ─░mgeler, ├Âyk├╝ ikliminin ve hik├óyeye giren olaylar─▒n sembolik anlat─▒m─▒d─▒r. Gizli d├╝┼č├╝nce ve duygular─▒m─▒zdan ├žo─ču zaman korkar─▒z. Reddedilmek ve d─▒┼članmak getirebilir. Bu tehlikeli alan─▒ imgelerle anlatmak yazar─▒n hareket alan─▒n─▒ geni┼čletir, daha rahat yazmaya ba┼člar.┬á ─░mgelerle ├Âr├╝len ├Âyk├╝, ├žok katmanl─▒, ├ža─čr─▒┼č─▒m─▒ ├žo─čaltan derinlikli bir metne d├Ân├╝┼č├╝r.

AzazilÔÇÖin Kap─▒s─▒nda, G├╝ne┼čin Do─čdu─ču Yerde ve Metal ├çubuklar─▒n Dans─▒ kitaplar─▒ndaki ├Âyk├╝lerden baz─▒lar─▒ bu incelemeye esas al─▒nm─▒┼čt─▒r. ├ľzellikle Kap─▒ Sesi, ├çak─▒, Metal ├çubuklar─▒n Dans─▒, B─▒ld─▒rc─▒n Avc─▒lar─▒ ├Âyk├╝s├╝.┬á Hik├óyelerin ├žo─čunda ge├žen ├žak─▒, b─▒├žak, metal, kesici somut bir alettir. Fallik yan─▒ ihmal edilemez bir ┼čekilde ├Âyk├╝lerde kendini ifade etmektedir. Yazar b├Âyle bir ┼čeyi murat etmemi┼č olabilir ancak hayat─▒m─▒zdaki kastre, sembol ve imgeler halinde yer al─▒r SeyhanÔÇÖ─▒n kitap┬şla┬şr─▒nda.

Bu ├Âyk├╝lerde o─čul-baba, kad─▒n-erkek ili┼čkilerine gelenekten kaynakl─▒ sorunlar ima edilmekte ve imgelerle ifade edilebilmektedir. Sanat eserinde ÔÇťzahirdeki ve g├Âr├╝nen anlam sadece bir ├Ârt├╝den ibarettir ve bu gizli anlam─▒ ancak ona ula┼čabilecek olanlar─▒n aramas─▒ gerekmektedirÔÇŁ ( Bkz. [4] )

├ľyk├╝lerdeki kahramanla babas─▒ aras─▒ndaki gerilimi anlatan, evlatlar─▒n babalar─▒n ukdelerini ger├žekle┼čtiren bir nesne g├Âr├╝lmesine isyan eden olaylarda ba┼čvurulan imgeleri somutla┼čt─▒rmaya ├žal─▒┼čaca─č─▒m. Hik├óyede kahramanlar, ├žo─čunlukla ait oldu─ču aileyle, ├ževreyle, ├╝lkeyle i├ž i├že olsa da ki┼čili─či bu y├╝ke dayanamayacak, itiraz edecektir. Toplumsal roller, ait oldu─ču k├╝lt├╝rel kodlar karaktere ├Âzg├╝rl├╝k alan─▒ tan─▒masa ve istedi─čini yap─▒p etmesine izin vermese de ÔÇśb─▒├žakÔÇÖ kesip atar. Katastrof zaten ÔÇśs├╝nnetÔÇÖle ba┼člar o─članlar─▒n hayat─▒nda. Otto RankÔÇÖa g├Âre do─čum ve s├╝tten kesilmeyle ilk travma gelmi┼čtir zaten.

├ľyk├╝lerde kahramanlar─▒n her aray─▒┼č─▒, g├╝nah veya toplumd─▒┼č─▒ diye kesilir. ├ľnlenmek istenen eylemler mi yoksa kahraman─▒n kendisi mi tart─▒┼čmal─▒d─▒r. Ancak ├žak─▒ÔÇÖn─▒n kesip atan anlam─▒ berrak bir ┼čekilde yer al─▒r ├Âyk├╝lerde. Bize g├Âre metal ├žubuklar; hayat─▒n her alan─▒nda g├Âr├╝nen fallik nesneleri ayan beyan ortaya koyan bir imgedir. Hem de ├žorap ├Âren bir kad─▒n─▒n elindeki millerden hareketle.

Yazarda ÔÇťdile gelmeye y├Ânelmi┼č derin bir ├Ânduygudur sadeceÔÇŁ ( Bkz. [5] ) Analitik inceleme bu ├Ânduygular─▒n yerli yerine oturmas─▒ i├žin irdeleme y├Ântemidir.

S─▒n─▒ra varmay─▒ g├Âze al(a)mayan ÔÇťgelenekselÔÇŁ edebiyat─▒n hayat─▒n i├žinden anlatmad─▒─č─▒ her ┼čey didaktik bir y├╝celtmedir. Dostoyevski peygamber olmay─▒ g├Âze al─▒rken, ┼čeytana ruhunu kapt─▒rma cesareti vermi┼čti kahramanlar─▒na. T├╝rkiyeÔÇÖde mazbut yazarlar─▒n kahramanlar─▒ s─▒n─▒rl─▒ sorumlu. O y├╝zden s─▒n─▒rlar─▒ zorlam─▒yor.┬á Derinlik kazanam─▒yor bir t├╝rl├╝ karakterler.

Kelime oyunlar─▒na var─▒p dayanan bir s├Âz yetene─čine indirgendi edebiyat-hik├óye-roman. Yazarlar ÔÇśYusuf ve Z├╝leyhaÔÇÖ derken, g├╝ndelik hayatta kar┼č─▒ cinse duydu─ču ilgiyi dile getirmek istiyor ama kahramanlar─▒ edepli, ahlakl─▒. Son d├Ânem hik├óyelerde, ÔÇśya┼čayan insanÔÇÖlara ait bir ÔÇśger├žekli─čiÔÇÖ g├Âsterebilen atmosfer kurulam─▒yor. Bilinen, kullan─▒la kullan─▒la eski(til)mi┼č imgeleri t├╝ketmeye y├Ânelmi┼č bir s├╝re├žle kar┼č─▒ kar┼č─▒yay─▒z. Geleneksel anlay─▒┼čla edebiyat─▒n edepten geldi─či s├Âylemiyle okuyucunun tahamm├╝l edebildi─čini d├╝┼č├╝nd├╝─č├╝m├╝z ortalama karakterlerle ancak bu kadar olabilir demek ki. ─░├žimizdeki karanl─▒k duygular─▒, ruhumuzun derinliklerindeki vah┼či tutkular─▒ g├Âstermeye cesaretimiz yok. Bu y├╝zden y├╝zlerce yazardan Mahir ├ťnsal Eri┼č, Mustafa ├çift├ži, ÔÇŽ Hikayelerini i├žselle┼čtirebiliyoruz ancak.

Gelenekten beslenen yazarlar─▒n b├Âyle bir niyeti hi├ž olmad─▒ belki de. Biz onay, takdir, be─čeni almak isterken sars─▒c─▒ bir alan─▒ ima bile edemeyiz. Gelenek├ži edebiyat dedi─čimiz her neyse ancak g├╝l yeti┼čtirebilir. Dikenlere dokunmak ac─▒ verir ├ž├╝nk├╝. Gelenek├ži ayd─▒nlar olarak camide vaaz vermemizle edebiyat yapmam─▒z aras─▒nda derin bir fark yok asl─▒nda. ├ľzden├ÂrenÔÇÖi, SeyhanÔÇÖ─▒, ┼×evket BulutÔÇÖu, Ethem BaranÔÇÖ─▒ farkl─▒ k─▒lan da budur belki. ÔÇťDanteÔÇÖnin ├Ânduygular─▒ cennetin ve cehennemin katlar─▒n─▒ dola┼čan imgelerle maskelenmi┼čtir.ÔÇŁ ( Bkz. [6] )

Biz cenneti anlat─▒rken cehenneme girmeye asla ve katÔÇÖa ruhsat─▒m─▒z yoktur. Karanl─▒k y├Ânler ├Âyk├╝m├╝z├╝ de, bizi de bozar. Steril alanlarda dola┼čmak, hijyenik mek├ónlarda eyle┼čmek ve erdemli vaazlar vermek g├╝venli bir liman gibi ├Âyk├╝lerimizi k─▒y─▒da emniyette tutar. Recep Seyhan karakterleri gibi babam─▒z─▒ ├Âld├╝rme cesareti bulamay─▒z. Necip Faz─▒lÔÇÖda bu gizli, s├Âylenmemi┼č bir s─▒r iken SeyhanÔÇÖda ├Âyk├╝n├╝n leitmotivÔÇÖidir. Baba-o─čul ili┼čkileri kendini tekrar eden, ├Âyk├╝de gerilimi sa─člayan bir imge olarak gizlenir. Yazar─▒n b├╝y├╝kl├╝─č├╝ bunu gizleyebilmesinde sakl─▒d─▒r.

Yazar, genel olarak, a├ž─▒k├ža anlatabilece─činden fazla ┼čeyi g├Âsteren insand─▒r. Ne anlama geldi─čini tam belirleyememesine kar┼č─▒n, bize, ├╝zerinde d├╝┼č├╝nece─čimiz alternatif ger├žeklikler sunar. Olaylar─▒n i├žinde imgeler ┼čifreli kodlar gibidir.

Bizi s─▒n─▒rlayan, engelleyen babalarÔÇŽ Ona kar┼č─▒ bir m├╝cadele, pi┼čmanl─▒k, yak─▒nl─▒k aramak s─▒k s─▒k tezah├╝r eder ├Âyk├╝lerde. Babas─▒n─▒ yani ├╝zerindeki otoriteyi, ku┼čat─▒c─▒ geleneksel buka─č─▒lar─▒ y─▒k─▒p ge├žmek ister. Mit kahramanlar─▒ gibi bu a├ž─▒ktan ifade edilmez ├Âyk├╝lerde. Ancak in┼ča etti─či imgeler bunu anlamam─▒z─▒ sa─člar.

Baba Katili
Freud, ÔÇśDostoyevski ve Baba Katilli─čiÔÇÖni 1926ÔÇÖda yazmaya ba┼člad─▒, 1928ÔÇÖde tamamlayabildi. Biz edebiyata analitik yakla┼č─▒m─▒ g├╝ndeme almakta zorlan─▒yoruz.

E┼čyada anne ve babas─▒n─▒ g├Ârmek ├Âyk├╝ kahramanlar─▒n─▒n aray─▒┼č i├žinde oldu─ču derin bir h├╝z├╝n gibidir. ÔÇťo kay─▒p g├Âmle─čim annem kokuyordu dedim, bana verdi─čin bu g├Âmlek hem mavi de─čil hem de annem kokmuyorÔÇŁ ( Bkz.[7] )┬á Mavi bar─▒┼č ve huzuru temsil eder. G├Âmlek; sar─▒p sarmalayan, so─čuktan koruyan bir ├Ârt├╝d├╝r. Anne kanatlar─▒ gibi.┬á ├ľyk├╝de do─črudan annedir, korumas─▒z hayat─▒nda ├Âks├╝zlerin son s─▒─č─▒na─č─▒. Psikanalitik bak─▒┼čla anne rahmine geri d├Ân├╝┼č aray─▒┼č─▒. E┼čya ile insan─▒ imleyen bu yakla┼č─▒m sadece tek bir ├Âyk├╝ ile s─▒n─▒rl─▒ de─čildir Recep SeyhanÔÇÖda. Yine bir ba┼čka ├Âyk├╝de;

ÔÇťBu ┼čehirde babama ait tek bir e┼čya var; o da burada. (ÔÇŽ) Ula┼čaca─č─▒m sanki bir e┼čya de─čil babamd─▒.ÔÇŁ ( Bkz. [8] )

Baban─▒n verdi─či ve ├Ânem atfetti─či e┼čyay─▒ kaybetmek, hem bir kurtulu┼č iste─či hem bu e┼čya i├žin adam ├Âld├╝rmeyi d├╝┼č├╝nen g├Âz├╝karal─▒k i├žindedir kahraman.

ÔÇťBana verdi─či ├žak─▒y─▒ da epeyce methetmi┼čti: ÔÇśS├╝rmene i┼čidirÔÇŁ ( Bkz. [9] )

B├╝t├╝n o siyasi tart─▒┼čmalarda nefret su├žunun asli faili, ├Âtekine kar┼č─▒ kesip atmak d─▒┼č─▒nda her ├ž├Âz├╝m├╝ unutturan keskinli─či ile bir sembold├╝r S├╝rmene b─▒├ža─č─▒. Kes(tir)ip atan i┼čleviyle, bir taraf─▒n silahl─▒ g├╝c├╝n├╝ temsil eder, evlatlardan beklenen misyonun y├Ân├╝n├╝ g├Âsterir. Recep Seyhan bu ├žat─▒┼čman─▒n sembolleri ile ├Ârer hik├óyelerini. Kahramana verilen S├╝rmene b─▒├ža─č─▒ hayat─▒n oda─č─▒nda yer al─▒r. Baban─▒n hayat─▒nda bir anlam─▒ olan b─▒├žak, o─čullarda y├╝ke d├Ân├╝┼č├╝r, kambur olur. ─░stemedi─či bir sava┼ča s├╝r├╝kler insan─▒. Kurtulmak da m├╝mk├╝n de─čil. ├çocukluktan bu yana hayat─▒ o e┼čyan─▒n hat─▒ralar─▒ ile karakteri ku┼čat─▒r.

Baba da bir imgedir ├Âyk├╝lerde. Bu mahalle, cemaat, ideoloji ve nihayetinde devlet. Hatta d├óhil olunan medeniyeti ima eder. Adam ├Âld├╝rmek kolay de─čil, ├Âzellikle ruh-ak─▒l-duygu b├╝t├╝nl├╝─č├╝ olan bir insan i├žin. Ancak aile, ├ževre, ait oldu─ču tak─▒m, herkesi asker gibi g├Âr├╝r: azap askeri.┬á Fethetmek istedikleri alanlara sald─▒klar─▒ ve iki ate┼č aras─▒nda kalan bir azap askeri. Onlar ad─▒na sava┼čan, komplekslerini tamir ve telafi eden, ukdelerini tatmin eden.

Kendi adlar─▒na hakl─▒lard─▒ belki babalar. Evlatlar─▒n─▒ bu y├╝zden okutmu┼č, mevziler kazanarak ad─▒m ad─▒m ilerlemek istiyorlard─▒. Onlar y├Ân├╝nden bir sorun yok. Hatta motive y├Ântemleri; stratejik bir deha ve pedagojik bilgeliklerle dolu. Ancak nesiller bu sava┼č─▒n d─▒┼č─▒nda, birey olmaya, kimliklerini tan─▒maya ve ki┼čiliklerini in┼ča etmeye zaman ve imk├ón bulamazlar bu y├╝zden. Yoldan ├ž─▒k─▒p kurtulmak da m├╝mk├╝n de─čil. Ruhunu ku┼čatm─▒┼č ve bu hat─▒ralar─▒n y├Âneltti─či bir sava┼č─▒n ortas─▒nda yapa yaln─▒z, g├╝├žs├╝z, donan─▒ms─▒z b─▒rakm─▒┼čt─▒r kahraman─▒. Aray─▒┼člar─▒na ket vurmu┼č, g├╝d├╝ml├╝ mermi gibi istedikleri hedefe y├Ânelttikleri bir nesneye d├Ân├╝┼čt├╝rm├╝┼čt├╝r. Bu arada cepheye yollanan┬á ÔÇťaskerÔÇŁler telef olmu┼č kimin umurunda. Ki┼čili─čini in┼ča etmek, ├Âzel ilgilerinin ard─▒na d├╝┼čmek ortam─▒ bulamaz hayatta.

ÔÇťNe yiyip ne i├žti─čime, ne giyindi─čime, kiminle dola┼čt─▒─č─▒ma, sa├ž─▒m─▒ nas─▒l kestirdi─čime, nerede oturup kalkt─▒─č─▒ma, nereye, ni├žin gitti─čime, eve geli┼č saatlerimeÔÇŽ Her ┼čeyime kar─▒┼č─▒(l─▒)yor san─▒yordum. (ÔÇŽ) babam bana ne s├Âylerse tersini yap─▒yordumÔÇŁ┬á( Bkz. [10] )

Temren Kimlik
Bir ailenin, grubun, ideolojinin devletin, dinin g├╝c├╝ olmaya adanm─▒┼č kimlik formudur, Temren Kimlik.┬á Toplumsal bilin├žalt─▒ s├╝rekli evlatlara mesajlar g├Ânderir. Dil arac─▒l─▒─č─▒yla. Bu mesaj ve beklentiler kar┼č─▒lanamayacak a─č─▒rl─▒kta ise gen├žlerin (kahramanlar─▒n) ki┼čili─či da─č─▒lmakta ve aidiyet duydu─ču, mensup oldu─ču ├Ârg├╝tl├╝ tepkilerin beklentileri nedeniyle bireysel kimli─či olu┼čamamaktad─▒r.

Ki┼činin varolu┼čunun ink├ór edildi─čini hissetmesi trajedidir. Kahramanlar, yarat─▒c─▒ benli─či ink├ór edilerek kendisine verilen sosyal role saplan─▒p kalabilir. ├ç├╝nk├╝ s├╝rekli ba┼čar─▒ya y├Ânlendirilmekte, sava┼čta galip gelmesi istenmektedir. Bu beklenti; kitlenin ├Ârg├╝tl├╝ bencilli─činden kaynaklan─▒r. Sahip olabildi─či tek g├╝c├╝, ├žocuklar─▒ belki de.

Her yeni nesil, eskilerin ac─▒lar─▒ ile birlikte daha fazla ac─▒ ├žeker. Haf─▒za k├╝lt├╝rel miras─▒ birbirine devrederken, gen├žler anne-babalar─▒n─▒n ac─▒lar─▒ ile katmerlenmi┼č bir y├╝k alt─▒na girerler. Daha do─črusu toplum buna mecbur k─▒lar. Bu nedenle bireysel y├Âneli┼č, farkl─▒ bir aray─▒┼č; toplumun t├╝ylerini diken diken eder, babalar k├╝ser konu┼čmaz. Kahraman i├žin ├Ânemli bir ba┼čar─▒y─▒ haber veren ÔÇśsar─▒ zarfÔÇÖ kap─▒ alt─▒ndan at─▒l─▒r. Ne bir tebrik, te┼čvik ve takdir. ├ľznel ki┼čili─čini ifade eden duygular─▒ ve s├Âylemi ÔÇťretÔÇŁ ile kar┼č─▒lan─▒r karakterlerin. Bu y├╝zden ├Âyk├╝ler, muhafazak├ór edebiyat─▒n kal─▒plar─▒na mahk├╗m olur. Recep Seyhan bunu a┼čman─▒n imk├ónlar─▒n─▒ arar ├Âyk├╝lerinde.

├ľyk├╝deki ki┼čiler, mitoloji kahramanlar─▒, Dostoyeski karakterleri gibi babas─▒n─▒ ├Âld├╝rmez ama babalar onlar─▒n bireyselli─čini ├Âld├╝r├╝rler. Bask─▒ alt─▒nda tutar ve kald─▒ramayaca─č─▒ misyonlarla cephelere s├╝rer. Kahraman buna katlanamaz. Babas─▒n─▒n verdi─či b─▒├žakla, geleneksel toplumun beklentilerini kesmek, itiraz─▒n─▒ farkl─▒ bir ┼čekilde g├Âstermek ister.

Baban─▒n ald─▒─č─▒ ayakkab─▒y─▒ keser, kendisine hediye edilen b─▒├žakla. Ayakkab─▒ her zaman di┼čildir. Onu ├Âyle bir yarar ki eylemi a├ž─▒k ancak tepkisi gizli, derin, imgelerle doludur. Ayakkab─▒y─▒ ÔÇśyarmakÔÇÖ imgesi; ergenli─če y├╝r├╝yen birinin sa─čl─▒kl─▒ bir cinsel hayat yerine, ├╝zerindeki misyonlarla n├Âtr bir cinsiyete zorlanmas─▒na itirazd─▒r. O halde hem ayakkab─▒ imgesi ile bu sorunu a├ž─▒k eder; hem de e┼čyay─▒ kesip yararak ailenin-baban─▒n-mensup oldu─ču toplumun beklentilerine kar┼č─▒ (gizli-bilincinde olmad─▒─č─▒) bir isyan i├žindedir. Cinsellik ba─č─▒ms─▒z ve ├Âzg├╝r bir ki┼čilik-kimlik olu┼čturman─▒n en a├ž─▒k imgesidir ├ž├╝nk├╝. Hele hayvanlara ÔÇśekle┼čenÔÇÖ insanlar, do─čal olmayan kusturucu olaylar aras─▒nda b├╝y├╝yen ├žocuklar onar─▒c─▒ bir tepki geli┼čtiremezler. Sa─čl─▒kl─▒ bir cinsellikleri de olmaz.

Genellikle ├Âyk├╝lerde b├Âyle netameli konulara girmeyi g├Ârm├╝yoruz.┬á Kahramanlar─▒n mazbut ve/veya dindar ki┼čili─či b├Âyle bir imaya t├╝yleri ├╝rperen tepki verecek gibi anlat─▒yor ├ževreyi. Recep Seyhan, cesaretle ├╝zerine gidiyor konunun.┬á Kendisine al─▒nan ayakkab─▒y─▒ be─čenmiyor bu y├╝zden. Sorulmadan al─▒nd─▒─č─▒ i├žin, ├╝stelik bir numara b├╝y├╝k. (S─▒k s─▒k ayakkab─▒ al─▒nmazd─▒ o zamanlar.) ÔÇťBirka├ž g├╝n i├žinde ayakkab─▒lardan birini alt─▒ndan b─▒├žakla yarm─▒┼čt─▒m.ÔÇÖ ( Bkz. [11] )┬á ÔÇťbelki de tepki olarak yahut ├žabuk eskisin diye topuklar─▒n─▒ ├ži─čnemektesinÔÇŁ ( Bkz. [12] )

A┼čil topu─ču ( Bkz. [13] ) insan─▒n zay─▒f ve g├╝├žl├╝ noktas─▒d─▒r. Rahimden son ├ž─▒kan organ olarak zaaflar─▒m─▒z─▒ ima eder, di─čer yandan fallik y├Ân├╝yle g├╝├žl├╝ yan─▒m─▒z─▒. Hatta bu nedenle s├╝variler bat─▒da topuklar─▒na mahmuz takarlar. A┼čil topu─čundan vurulup zaaf─▒ ortaya ├ž─▒kmas─▒n diye. Mahmuz, A┼čil topu─ču zaaf─▒n─▒ ├Ârten ve s├╝varinin h─▒z, manevra sald─▒r─▒-savunma g├╝c├╝n├╝ art─▒ran bir e┼čya g├Âr├╝ld├╝─č├╝nden. ├ľyk├╝de karakterin neden topukla ayakkab─▒y─▒ ezdi─či ve genel olarak k├╝lhanbeylerin ayakkab─▒ topu─čuna niye bast─▒klar─▒n─▒ da a├ž─▒klar. Topu─ču ezilmi┼č ayakkab─▒ giymek; o ki┼činin g├╝├žl├╝, bula┼č─▒lmamas─▒ gereken bir bela oldu─čunu anlat─▒r. Bu nedenle ayakkab─▒, ├žorap di┼čildir. Yar─▒lan ya da topukla ezilen ayakkab─▒ imgesi, kar┼č─▒ cinse y├Ânelik tepkilerin sa─čl─▒kl─▒ olmayan yans─▒mas─▒d─▒r.

ÔÇťDostoyevskiÔÇÖnin karma┼č─▒k ki┼čili─čini d├Ârt ayr─▒ y├Ânden ele alabiliriz. Dostoyevski, yarat─▒c─▒ bir sanat├ž─▒, nevrozlu bir hasta, bir ahl├ók├ž─▒ ve g├╝nahk├ór bir kimsedir.ÔÇŁ ( Bkz. [14] ) diyordu Freud. SeyhanÔÇÖ─▒n kahraman─▒ da ├Âfkeli, isyank├ór, babas─▒n─▒n istedi─či y├Ânde gitmedi─či i├žin d─▒┼članmay─▒ g├Âze alan, ancak pi┼čmanl─▒kla k─▒vranan biri.

ÔÇťAhl├ókl─▒ kimse, ┼čeytana uydu─čunu anlar anlamaz, direnen ve kendini kurtaran kimsedir. Bir yandan g├╝nah i┼čleyen, ├Âte yandan pi┼čmanl─▒k duydu─ču zaman ahl├óksal kurallar ortaya koyan bir kimse i┼či kolay─▒ndan al─▒yor demektir. ( Bkz. [15] )

ÔÇťSeni yan─▒mda haftalard─▒r ├Âzl├╝yorum baba. Muhte┼čem bak─▒┼člar─▒nla kar┼č─▒la┼čmay─▒, g├Âzlerimin g├Âzlerinin s─▒cakl─▒─č─▒nda dinlenmesini, merhametinin sa├žlar─▒m─▒ savurmas─▒n─▒, ceviz a─čac─▒n─▒n dallar─▒ndaki ku┼č c─▒v─▒lt─▒lar─▒n─▒n kanatlanarak i├žeriye dolu┼čmas─▒n─▒, bu sesleri seninle b├Âl├╝┼čmeyi ne kadar isterdimÔÇŁ ( Bkz. [16] ) ┬áKahraman ÔÇťbir baba hakk─▒n─▒ helal etmezse, evlat ebediyen iflah olmazÔÇŁ s├Âzleriyle b├╝y├╝m├╝┼č ├ž├╝nk├╝. Baba zalimse ve kald─▒ramayaca─č─▒ y├╝kleri omzuna vermi┼čse de mi? Ki┼čili─čin olu┼čmas─▒na imk├ón tan─▒masalar da m─▒? Sayg─▒ g├Âsterilecek? SeyhanÔÇÖ─▒n ├Âyk├╝leri bu sorularla kar┼č─▒ kar┼č─▒ya getiriyor okuyucuyu.

ÔÇśDostoyevski H─▒ristiyanlar─▒n Tanr─▒s─▒n─▒n ve ├çarÔÇÖ─▒n ├Ân├╝nde e─čilmek ve kaba bir Rus milliyet├žili─či d├╝┼č├╝ncesine ba─članmak durumuna d├╝┼čt├╝.ÔÇŁ ( Bkz. [17] )┬áÔÇťHep uzakt─▒ bana. ├ľtedeydi. (ÔÇŽ) Ya bana hakk─▒n─▒ helal etmezse, diyordum; ya bana b├Âyle darg─▒n olarak, onu kazanmam─▒┼č olarak aram─▒za ebedi bir ayr─▒l─▒k gelip girerseÔÇŽÔÇŁ ( Bkz. [18] )

Babas─▒yla aras─▒nda ufak tefek problemler olsa da derin ├žat─▒┼čmalar yoktur ├žocukken. Ki┼čili─čin olu┼čma s├╝recinde bu ├žat─▒┼čma ortaya ├ž─▒k─▒yor. Yine de su├žu babas─▒nda de─čil kendisinde arayan kafa kar─▒┼č─▒kl─▒─č─▒na du├žar olur kahraman. ├ľrt├╝l├╝ de olsa ├Âlmesini ister ama bunu m├╝tereddit bir lisanla s├Âyler. Karde┼člerinin dilinden iddia olarak.

”Mazo┼čist, herkesten daha uysal, kibar ve yard─▒msever bir kimsedir.” ( Bkz. [19] ) Freud
SeyhanÔÇÖ─▒n kahramanlar─▒ da mazo┼čisttir. Ba┼čkalar─▒n─▒n beklentilerine adanan bir ├Âmr├╝n, bo┼ča ge├žti─čini bilmesine ra─čmen yoluna devam eder. Kendi yolunu in┼ča etmek istemez. Bu nedenle toplumsal beklentileri yerine getirme didini┼či, teredd├╝d├╝ mazo┼čist k─▒lar. Hay─▒r demeyi bilmez; b├╝t├╝n reddedili┼člerin nedeni sadece sesini y├╝kseltmesidir ├Âyk├╝deki kahraman─▒n.

ÔÇťBir o─čulun babas─▒na kar┼č─▒ olan durumu bizim dilimizle s├Âyleyecek olursak ┬źiki de─čerli┬╗ dir. Yani, babas─▒n─▒ d├╝┼čman gibi g├Âren ├žocuk ondan nefret ederek ├Âl├╝m├╝n├╝ arzularken, ona kar┼č─▒ belli bir ├Âl├ž├╝ye kadar sevgi de duymaktad─▒r. Bu iki ruhsal davran─▒┼č, o─čulun kendisini babas─▒yla ├Âzde┼čle┼čtirmesine yol a├žar. Yani o─čul, babas─▒na hayranl─▒k duydu─ču i├žin onun yerinde olmak ister ama yine bu y├╝zden onu ortadan kald─▒rmak da ister.ÔÇŁ ( Bkz. [20] )┬áFreud

ÔÇśHep senin y├╝z├╝nden; babam─▒z─▒ senin y├╝z├╝nden yitirdik. Yataklara d├╝┼čt├╝; onulmaz dertlere d├╝┼čt├╝, ac─▒lar ├žektiÔÇÖ[21]┬á Babas─▒na ├žektirdiklerinden vicdan azab─▒ duyar kahraman; di─čer yandan karde┼člerinin ÔÇśbabam─▒z─▒ sen ├Âld├╝rd├╝nÔÇÖ su├žlamalar─▒n─▒ gizli bir onayla kabullenir.

‘├çocuk, babas─▒ taraf─▒ndan bir kad─▒n gibi sevilmek istiyorsa, i─čdi┼č edilmeyi yeniden g├Âze almas─▒ gerekti─čini anlar’[22] Freud
ÔÇťYapmayacakt─▒n o─člum, diyordu annem, sesini y├╝kseltmeyecektin; huyunu biliyorsun. Ben de arada kald─▒m. Benimle g├Âz g├Âze bile gelmiyordu ve ben kar gibi eriyor, azal─▒yordumÔÇŁ ( Bkz. [23] )

Otto Rank eserinde ÔÇśTufan efsanesinde anlat─▒ld─▒─č─▒ s├Âylenen buzul ├ža─č─▒nda ya┼čanm─▒┼č zorluklar; ‘buzul ├ža─č─▒”n─▒ tasavvur etme tarz─▒m─▒z─▒ etkilemi┼č g├Âr├╝n├╝yor, diyordu. Tufan─▒n olu┼čmas─▒nda buzullar─▒n erimesi de etkilidir. SeyhanÔÇÖ─▒n karakterinin babas─▒n─▒n reddi kar┼č─▒s─▒nda ÔÇťkar gibi erimesiÔÇŁ de bu ├žer├ževede ├žok ilgi ├žekicidir.

Kahramanlar─▒n hayat─▒ ruhsal, ki┼čilik ve ├Âzg├╝ven i─čdi┼čli─či ile doludur. Sanat├ž─▒ da bu genel ak─▒m─▒n yarg─▒lar─▒n─▒ besleyebildi─či ├Âl├ž├╝de g├╝ndeme gelir. Oysa kal─▒c─▒ olan; g├╝nd├╝z ayd─▒nl─▒─č─▒nda maskelenen vah┼či ve barbar duygular─▒ gece a├ž─▒─ča ├ž─▒karan bir y├╝zle┼čmeyi sezdirmektir. B├Âyle bir cesaret sanat├ž─▒ k─▒labilir belki. Eserleri edebiyat yapabilir.

Recep Seyhan ├Âyk├╝lerinde, daha ├Ânceki ku┼čaklar─▒n bilin├žd─▒┼č─▒ an─▒lar─▒yla ┼čahs─▒na ili┼čkin bilin├žli an─▒lar─▒n bile┼čimi kahramanlara ki┼čilik olarak yans─▒yor.

Bu noktada FreudÔÇÖdan daha ├žok AdlerÔÇÖin te┼čhisine yakla┼čt─▒─č─▒n─▒ s├Âylemek m├╝mk├╝nd├╝r.

ÔÇťDostoyevski, Ôë¬deli┼čmen bir kimseÔëź gibi baba oca─č─▒ndan ka├žm─▒┼čt─▒r. Ama babas─▒na ve arkada┼člar─▒na yazd─▒─č─▒ mektuplar─▒ okursak, bu mektuplarda, ola─čan├╝st├╝ bir al├žakg├Ân├╝ll├╝l├╝k, uysall─▒k ve ├žo─čunlukla trajik al─▒nyaz─▒s─▒n─▒ kabul edi┼č g├Âr├╝r├╝z.ÔÇŁ ( Bkz. [24] )┬á Adler
ÔÇťSert ve ukala bir kimse olan babas─▒, DostoyevskiÔÇÖnin ├žocukluk ├ža─č─▒ndaki dikba┼čl─▒─č─▒n─▒ ve gururunu yenmek i├žin her ┼čeyi yapm─▒┼č ve onu s─▒n─▒r ├žizgisine do─čru gere─činden fazla zorlayarak g├Ât├╝rmek istemi┼čtiÔÇŽÔÇŁ ( Bkz. [25] ) Adler

Babalar─▒n ki┼čilikleri da─č─▒tan etkisine raz─▒ olmak ÔÇśdindarl─▒kÔÇÖ g├Âr├╝l├╝r ├Âyk├╝de. S├╝rekli b├Âyle bir bask─▒ya maruz kalmay─▒ kabullenmek nereye kadar? Ne i├žin? Buna itiraz edip sorgulam─▒yorsa;┬á mazo┼čist k─▒lar sonu├žta insan─▒. Ya da medeniyet-k├╝lt├╝r-gelenek derken, sanki t├╝l perdenin ard─▒na saklanm─▒┼č gibi ya┼čar. Ger├žeklerden ka├žarak. ├ľyk├╝ bu gerilimi kahramanlar─▒n i├ž yolculu─čunda ortaya serer. Bu bilin├žli bir i├žebak─▒┼čt─▒r.┬á┬á Yoksa g├╝nahk├ór, su├žlu-m├╝crimlerle ruh akrabal─▒─č─▒ olmayacak yazarlar─▒n.

Metal Çubuklar
Metal ├žubuklar asl─▒nda fallik bir g├Âsterge. Dans ise cinselli─če odaklanma utanc─▒ndan seyircilerin ho┼čuna gidecek bir g├Âsteri, sanatsal bir raksa y├Âneltme. Tecr├╝beli ve hamarat kad─▒nlar─▒n ├Ârg├╝ ├Ârmesindeki h─▒zd─▒r dans, ├Âyk├╝de g├Âsterilen y├Ân├╝yle. B├Âylece sanatsal idealle┼čtirme, dinsel y├╝celtme anlam─▒ ta┼č─▒r. Oysa eril ├žat─▒┼čmalar─▒n, cinsellikteki yoksunluklar─▒n g├╝ndelik hayat i├žinde kendini g├Âsterme hatta te┼čhir etme pervas─▒zl─▒─č─▒d─▒r. ├ľyk├╝ bunu seslerde bile beliren ÔÇôhatta f─▒┼čk─▒ran-┬á ar─▒zal─▒ bir yans─▒ma olarak sunar.

ÔÇťYoksa g├╝nd├╝z ak┼čama, gece sabaha kadar ├žorap ├Âren, sonra onu s├Âk├╝p tekrar ├Âren, ┼ču anda yapt─▒─č─▒m gibi bir daha s├Âken ve bir daha ├Âren benim gibi ya┼čl─▒ ve kendi d├╝nyas─▒nda ya┼čayan bir kad─▒n─▒ÔÇŁ ( Bkz. [26] ) anlat─▒yor ├Âyk├╝.┬á ├çorap di┼čildir ve vajinay─▒ ima eder. ÔÇťK─▒z─▒lderililer ├Ârg├╝ vb. i┼člerde s├╝sleme olarak yapt─▒klar─▒ daireleri tam kapamazlar, aksi halde kad─▒nlar─▒n ├žocuk do─čuramayaca─č─▒na inan─▒rlarÔÇŁm─▒┼č. ├ľyk├╝de de kad─▒n ├Ârg├╝y├╝ tamamlayam─▒yor bir t├╝rl├╝. ├çocuk yapabilme ya┼č─▒n─▒ ge├žti─či ise kesin. Haf─▒zas─▒ s├╝rekli insan─▒n (bireyin) o asr-─▒ saadet zamanlar─▒ndaki (gen├žlikteki) olaylara yo─čunla┼č─▒r. Ya┼članmay─▒nca gen├žli─čin k─▒ymeti bilinmez. Gen├žlik, gen├žlerin elinde heba olur ama ya┼čl─▒l─▒kta ac─▒s─▒n─▒ duyar─▒z. Bunu Metal ├çubuklar─▒n Dans─▒ derinden sezdirir.

As─▒l dikkati ├žeken; makas pe┼činde, ├Âyk├╝deki ya┼čl─▒ kad─▒n. Evin i├žinde (d├╝┼č d├╝nyas─▒nda-ger├žek d├╝nyada) kaybetmi┼č. Makas katastrof i├žin bi├žilmi┼č kaftan.┬á Akl─▒ndan ge├ženler, ya┼čayamad─▒─č─▒ cinsellik, kocas─▒n─▒n erken ├Âl├╝m├╝, ÔÇťkar─▒ koca olmaya ili┼čkin olarak taraflar─▒n zihinlerinde kurgulad─▒klar─▒ fakat her defas─▒nda yorgunlu─čun teslim ald─▒─č─▒ ├Âzel zamanlar─▒ÔÇŁ ( Bkz. [27] ) ├Âne ├ž─▒karan hat─▒ralar─▒ bast─▒rma arac─▒. ├ťstelik afazi (alzhemer) hastas─▒. Her ┼čeyi unuturken, zihni -elindeki ┼či┼člerden hareketle- metal ├žubuklara yo─čunla┼č─▒yor.

ÔÇťbir yeti┼čkinin, daha ├Ânce fark─▒na varmad─▒─č─▒ ama i├žinde bilin├žsizce i┼čleyen bast─▒rma mekanizmalar─▒ nedeniyle zaten kabullenemeyece─či bir ba─člant─▒ kendisine g├Âsterildi─činde, rahatlama duyamamas─▒ÔÇŁ ( Bkz. [28] ) gibi ├Âyk├╝deki ya┼čl─▒ kad─▒n─▒, perdeler, merdiven, hat─▒ralar i├žinde s├╝rekli dola┼čt─▒r─▒yor yazar. Sinekle oyal─▒yor. Malum sinek k├╝├ž├╝k ama mide buland─▒r─▒c─▒. ├ťstelik b├╝t├╝n ev halk─▒ seferber olmas─▒na ra─čmen d─▒┼čar─▒ atam─▒yor sine─či. ┬áB├╝t├╝n bu kafa kar─▒┼č─▒kl─▒─č─▒ i├žinde berrak olan; makas─▒ arayan bir bilin├ž. ─░mgelerin her biri insan─▒n i├ž d├╝nyas─▒na, bilin├žalt─▒na ait farkl─▒ y├Ânlerini ele verir. Sadece metal ├žubuk (fallus) ├žukur-├žorap (vajina) ve makas (tabu-katastrof-kesme) aras─▒nda gidip gelmelerle psikolojik atmosferi okuyucuya yans─▒tabiliyor Seyhan.

├ľyk├╝de dile gelen, hepimizin ortak sorunu asl─▒nda. ├ľzellikle edebi bir metin ortaya koymaya ├žal─▒┼čanlar─▒n. Recep Seyhan ├Âyk├╝lerinde oldu─ču gibi meseleyi g├Âzler ├Ân├╝ne sermeye niyetlenirsek, toplumsal ger├žekler a├ž─▒─ča ├ž─▒kar. Hayat─▒m─▒zda bizi yaralayan ili┼čkiler sa─čalt─▒l─▒r. ├ťst├╝m├╝zdeki gereksiz a─č─▒rl─▒k ve y├╝kler d├Âk├╝l├╝r. Nasreddin Hocan─▒n o─člu gibi tersini yaparak ki┼čili─čimizi olu┼čturmak yerine yeni nesillere ├Âzg├╝rl├╝k tan─▒ma yolunu se├žebiliriz. Bilhassa edebi t├╝rlerde yazanlar─▒n ├╝zerindeki manevi bask─▒ya son veririz. ─░├ž sans├╝r├╝ ile kendini s─▒n─▒rlayanlar─▒n dikkat ├žekecek ve insan─▒ ger├žek y├Ân├╝yle sergileyecek eser vermeleri sa─članabilir bu ├Ârnekler artt─▒k├ža. R├Ânesans; insan─▒n ├ž─▒plak ger├že─čini kabullenmekle ba┼člad─▒.

Bu nedenle edebiyat─▒m─▒z ger├žek sorunlara da e─čilmeli, Recep Seyhan gibi. Bu toplumda sorunlar─▒ olan insanlara. Di─čer alanlar gibi hik├óyemiz analitik bir tahlile tabii tutulmal─▒ ve psikanalitik edebiyat ├žal─▒┼čmalar─▒ te┼čvik edilmeli.

Metal ├çubuklar─▒n Dans─▒n─▒, Mazbut ├çocuklar─▒n Dans─▒ g├Ârd├╝m bu y├╝zden. Hepimizin trajedisi. Te┼čhis edebilirsek tedavi de edebiliriz. Edebiyat, daha oylumlu, karakterler daha ger├žek, insan─▒ anlatan,┬á yani bize dokunan eserlere ula┼čabilir.

Ôľ║T├╝rk Edebiyat─▒ Dergisi, ┼×ubat 2018, say─▒ 532


[1] Freud – Jung ÔÇô Adler/Psikanaliz A├ž─▒s─▒ndan Edebiyat, s.52 ├çeviren: Sel├óhattin H├«lav Dost Kitabevi
[2] Age. S.56
[3] Otto Rank, Do─čum Travmas─▒ Ve Psikanalizdeki Anlam─▒, Almanca’dan ├çeviren Sabir Y├╝cesoy Metis Y.
[4] Ren├ę Gu├ęnon Dante ve Orta├ža─čÔÇÖda Din├« Sembolizm, s. 7 ─░nsan Y.
[5] Freud – Jung ÔÇô Adler/Psikanaliz A├ž─▒s─▒ndan Edebiyat, s.68
[6] Age. S.69
[7] G├╝ne┼čin Do─čdu─ču Yerde, s,14
[8] Azazilin Kap─▒s─▒nda, s.78-79
[9] Age. S.55
[10] Age. S.57
[11] Age. S.60
[12] Metal Çubukların Dansı, s.44
[13] Otto Rank, Do─čum Travmas─▒ s.99
[14] Freud – Jung ÔÇô Adler/Psikanaliz A├ž─▒s─▒ndan Edebiyat S.7
[15] Age. S.6
[16]  Azazilin Kapısında, s.10
[17] Freud – Jung ÔÇô Adler/Psikanaliz A├ž─▒s─▒ndan Edebiyat s.8
[18] Azazilin Kap─▒s─▒nda, s.11
[19] Freud – Jung ÔÇô Adler/Psikanaliz A├ž─▒s─▒ndan Edebiyat. s.9
[20] Age. s.16
[21] Azazilin Kap─▒s─▒nda, s.48
[22] Freud – Jung ÔÇô Adler/Psikanaliz A├ž─▒s─▒ndan Edebiyat s.16
[23] Azazilin Kap─▒s─▒nda s.8
[24] Freud – Jung ÔÇô Adler/Psikanaliz A├ž─▒s─▒ndan Edebiyat.s.33
[25] Age. S. 39
[26] [26] Metal Çubukların Dansı s.47
[27] Metal Çubukların Dansı, s.57
[28] Otto Rank, Do─čum Travmas─▒ s.45