K├ľY, YERLE┼×KE, ┼×EH─░R -deneme-

K├ľY, YERLE┼×KE, ┼×EH─░R

Malumu ilam; k├Ây, tar─▒m toplumu bireylerinin ihtiya├žlar─▒n─▒ kar┼č─▒lamak ve ya┼čamak ├╝zere topland─▒klar─▒ k├╝├ž├╝k yerle┼čim mek├ónlar─▒d─▒r. Yerle┼čke ise k├Ây├╝n biraz daha geli┼čmi┼č h├óli olup (medeniyetin de─čil) ┼čehrin imk├ónlar─▒ndan daha fazla yararlanan yerle┼čim birimleridir.

┼×ehirli olmak medeni olmak demek olmad─▒─č─▒ gibi k├Âyl├╝leri medeni olmayan insanlar olarak nitelendirmek de sa─čl─▒kl─▒ de─čildir. Bir insan─▒n ┼čehirli oldu─ču h├ólde medeni olmayabilece─či gibi, k├Âyl├╝ oldu─ču h├ólde medeni olabilen nice insan vard─▒r. Medeniyet tav─▒r ve duru┼č ile ilgilidir. Keza ┼čehir ile kent ve yerle┼čke farkl─▒ ┼čeylerdir.

┼×ehir i├žin eskiler Medine derlerdi. Farab├«ÔÇÖnin (vef. 950) ├╝nl├╝ eserinin ad─▒ Medinet├╝ÔÇÖl Faz─▒laÔÇÖd─▒r ki bildi─čimiz (maÔÇÖrife) Medine ┼čehri ile ilgisi yoktur; erdemli ┼čehir anlam─▒na gelir. Farab├«ÔÇÖye g├Âre erdemli ┼čehir, insan─▒n d├╝nya ve ahiret saadetini birlikte ger├žekle┼čtirebilece─či yerdir. Farab├« bu eserinde konuyu devlet boyutuna ta┼č─▒yarak ideal devletin ├žer├ževesini de ├žizer. Devlet ┼čehirlerle devlet olmu┼čtur.

Osmanl─▒ T├╝rk├žesinde temeddd├╝n etmek diye g├╝zel bir ifade vard─▒r. ┼×ehirlile┼čmek, medeni olmak, anlam─▒na geliyor. Hadaret de bu anlamda kullan─▒lm─▒┼č. Din├«, edeb├«, k├╝lt├╝rel bilgileri aktaran t├╝rler i├žin de ayn─▒ k├Âkten muh├ódarat terimi var. Neresinden bak─▒lsa, ┼čehirlilik medeniyetle; k├╝lt├╝rle, sanatla, diyanetle ilgilidir. Bu da yerle┼čik bir k├╝lt├╝r ve medeniyeti ifade eder.

Hz. Peygamber, temedd├╝n etmeyi, ┼čehir kurmay─▒ ve ┼čehirlerde ya┼čamay─▒ ├Â─č├╝tlemi┼čtir. Peygamber (as)ÔÇÖin ┼čehirleri ├Âvd├╝─č├╝ ├Âzel olarak da MedineÔÇÖye tevecc├╝h├╝ bulundu─ču biliniyor. Bunun d─▒┼č─▒nda ada ├Âzel ┼čehir ├Âvg├╝lerini muhtevi ÔÇťhadislerÔÇŁ de mevcuttur; fakat Hadis bilgini M. Ya┼čar KandemirÔÇÖe g├Âre bunlar─▒n ├žo─ču kendilerini Hz. Peygambere methettirmek isteyen ┼čehirlerin h├╝sn├╝kuruntusudur ve uydurmad─▒r (mevz├╗dur).

┼×ehirleri bay─▒nd─▒r k─▒lan da onu toplu hel├ók merkezleri h├óline getiren de insand─▒r; ├ž├╝nk├╝ ┼čehirler, insan eliyle ┼čekillenir. ─░nsan─▒n ┼čekillendirdi─či, bir bi├žim verip kal─▒ba d├Âkt├╝─č├╝ sanat eserleri ile akrabal─▒─č─▒ vard─▒r ┼čehirlerin; ├ž├╝nk├╝ ┼čehir ve medeniyet insan ruhunu kemale erdirmek ├╝zere donat─▒lm─▒┼člard─▒r.

Tarihi mek├ónlar─▒, m├╝zeleri ve k├╝t├╝phaneleri, k├╝lt├╝r merkezleri olmayan bir yerle┼čim yeri sadece yerle┼čkedir. Bu vas─▒flar─▒ ├╝zerinde ta┼č─▒mayan b├╝y├╝k yerle┼čkeler ise ┼čehir de─čil kenttir. Kentin a─č─▒rl─▒kl─▒ dokusu betondur, karga┼čad─▒r, g├╝r├╝lt├╝d├╝r, metalik seslerdir. Bu konuda iki g├Âstergemiz vard─▒r: Ku┼člar ve a─ča├žlar. Ku┼člar─▒n terk etti─či ┼čehirler nicedir ┼čehir vas─▒flar─▒n─▒ kaybederek kent olmu┼člard─▒r. A─ča├žlar─▒n itilip kak─▒ld─▒─č─▒, binalar─▒n ├žeperlerine de─čmemek i├žin boynunu b├╝kt├╝─č├╝, hoyrat i┼č makineleriyle yara bere i├žinde b─▒rak─▒ld─▒─č─▒ yerlerde ┼čehir de medeniyet de elini ete─čini yava┼č yava┼č ├žeker.

Bunca s├Âz Sultanbeyli, Sultangazi, Ba─čc─▒lar, Esenler, G├╝ng├Âren, Kas─▒mpa┼ča, Okmeydan─▒, G├╝ltepe, Yenibosna gibi┬á yerle┼čkelerin neden ┼čehir vasf─▒n─▒ kaybettiklerini; buralar─▒n nas─▒l ┼čehir h├óline gelebilece─čini anlatmak i├žindi. Bu yerle┼čkelerimizi ┼čehir k─▒lmak i├žin ola─čan├╝st├╝ ├žaba sarf eden Sultangazi, Esenler, Sultanbeyli yerle┼čkelerini y├Âneten belediyelerin hakk─▒n─▒ yemeyelim. Zaman─▒nda ├Âyle yanl─▒┼č i┼čler yap─▒lm─▒┼č ki bu yerle┼čkelerimizi ─▒slah etmek; buralar─▒ ya┼čanabilir bir ┼čehir g├Âr├╝nt├╝s├╝ne b├╝r├╝nd├╝rmek ola─čan de─čil, ola─čan├╝st├╝ de de─čil insan├╝st├╝ bir ├žaba gerektiriyor. Bu insanlar da bunu yap─▒yorlar.

Kimse al─▒nmas─▒n: Problem, and─▒─č─▒m─▒z yerle┼čkelerde ya┼čayan k├Ây k├Âkenli; fakat ┼čehirli olmaya bir t├╝rl├╝ yana┼čmayan insanlarla ilgilidir. Bu bir tespit olarak anla┼č─▒lmal─▒ ve tahfif ifadesi olarak al─▒nmamal─▒d─▒r. Bendeniz de k├Ây k├Âkenliyim ve bundan ┼čeref duyuyorum. K├Ây k├Âkenli olmak de─čil ┼čehirli olamamak bir problemdir. Peki, bu problem nas─▒l a┼č─▒lacak? Bu yerle┼čkeler nas─▒l ┼čehir (li)le┼čecek? Konuya gelecek yaz─▒m─▒zda de─činelim.