Kadir ├ťNAL

Recep SeyhanÔÇÖdan y─▒llar sonra gelen co┼čkulu ├Âyk├╝ler
ÔÇťG├ťNE┼×─░N DO─×DU─×U YERDEÔÇŁ
Recep Seyhan y─▒llar sonra ikinci kitab─▒yla bir geldi p├«r geldi. EskaderÔÇÖin 2013 ├Âyk├╝ ├Âd├╝l├╝ne lay─▒k g├Âr├╝len Recep SeyhanÔÇÖ─▒n G├╝ne┼čin Do─čdu─ču Yerde adl─▒ ├Âyk├╝ kitab─▒nda 10 hik├óye var.Kitaptaki ├Âyk├╝lerin genel ├Âzelli─či; zihninizde ya┼čamaya devam eden a├ž─▒k u├žlu ├Âyk├╝ler olmas─▒. Detaylar─▒n, duyarl─▒klar─▒n ince ince ve titizlikle i┼člendi─či, s─▒k─▒ bir dil i┼č├žili─činin g├Âzlendi─či, hayat─▒n i├žinden ki┼čilerin yer ald─▒─č─▒, zaman zaman h├╝z├╝nlendiren, sorgulayan, bilin├žlendiren, vicdan─▒n─▒z─▒ uyand─▒ran, d├╝┼č├╝nd├╝ren ve kendinizi sorgulatan, i├ž ac─▒tan, kimi zaman ┼ča┼č─▒rtan; s─▒cak, samimi, yal─▒n, ayn─▒ zamanda sizi al─▒p uzaklara, do─čdu─čunuz topraklara g├Ât├╝ren, orada tan─▒d─▒k birilerine rast gelece─činiz bizim ├Âyk├╝lerimiz, zay─▒flar─▒n yan─▒nda yer alan ├Âyk├╝ler bunlar. Recep SeyhanÔÇÖ─▒n G├╝ne┼čin Do─čdu─ču Yerde ad─▒n─▒ ta┼č─▒yan bu ikinci ├Âyk├╝ kitab─▒ folklorik ├Âzellikler de ta┼č─▒yor ve zamana tan─▒kl─▒k ediyor zaman durmadan de─či┼čirken.
G├╝lbeyaz D├╝┼čler, nas─▒l bitece─či ├╝st perdeden merak konusu olan h├╝z├╝nl├╝, i├žinde y├╝rek burkan yan ├Âyk├╝lerin bulundu─ču (Habir adl─▒ k├Âpe─čin ├Âl├╝m├╝), Habir ├╝zerinden sadakatin sorguland─▒─č─▒, ├žocukluk a┼čk─▒n─▒z─▒ hat─▒rlatan bir ├Âyk├╝. Hissedip de s├Âyleyemediklerinizi s├Âylemi┼č oluyorsunuz ├Âyk├╝ bitti─činde, g├Âz├╝n├╝zdeki bu─čuyu duvara d├Ânerek ge├ži┼čtirirken. Kim bilir, belki de i├žikerek a─člars─▒n─▒z o s─▒rada.
Folklorik ├Âzelliklerin yer ald─▒─č─▒ bir ├Âyk├╝ Ya─čmur Duas─▒. Kurakl─▒─č─▒n sebebi meczuplar─▒n bak─▒┼člar─▒yla sorgulan─▒rken size de ÔÇťacaba ÔÇť dedirtiyor. ├ľyk├╝de anlat─▒lanlar neredeyse bire bir benim ├žocuklu─čumda da ya┼čanm─▒┼čt─▒.

Birka├ž katman─▒ bulunan Canl─▒ Kalkan adl─▒ ├Âyk├╝y├╝ okuduktan sonra bir daha d├╝┼č├╝nd├╝m: RachelÔÇÖin, beline k─▒rm─▒z─▒ ku┼čak ba─člay─▒p, telli duvakl─▒ yuva kurmaya g├Ândermek istedi─čimiz bizim k─▒z─▒m─▒z, karde┼čimiz oldu─čunu; bunu ger├žekle┼čtirememenin ac─▒s─▒n─▒ hissetti─čimde ise duyars─▒zl─▒─č─▒n tokad─▒n─▒n vicdan─▒mda nas─▒l patlad─▒─č─▒n─▒. Kime ait oldu─čunu hat─▒rlayamad─▒─č─▒m ┼ču s├Âz├╝ ├ža─čr─▒┼čt─▒rd─▒ bu ├Âyk├╝ bana: ÔÇťTarih bilmezseniz d├╝n do─čmu┼čsunuzdur; d├╝n do─čmu┼čsan─▒z ba┼čkalar─▒n─▒n anlatt─▒─č─▒ ├Âyk├╝leri dinlersiniz.ÔÇŁ Kendi ├Âyk├╝m├╝z├╝ ba┼čkalar─▒ndan dinlemeyelim diye anlat─▒yor gibi geldi bana Recep Seyhan, Rachel CorrieÔÇÖnin bilin├ž y├╝kl├╝ ├Âyk├╝s├╝n├╝.
A├ž─▒l─▒m s├╝recinden ├žok ├Ânce yaz─▒lm─▒┼č, bug├╝n├╝ anlatan birden fazla anlat─▒c─▒n─▒n bulundu─ču bir ├Âyk├╝ Karart─▒. Karart─▒, bir zamanlar moda olan ve istismar edebiyat─▒ olmaktan ├žok da ├Âteye ge├žemeyen ├Âyk├╝lerden de─čil. ├ľyk├╝de, o─člunu ve torununu ter├Âre kurban vermi┼č bir annenin feryad─▒n─▒ duyacak ve onunla ilenecek, hesapla┼čmak isteyeceksiniz. S├Âz konusu me┼čÔÇÖum olay kar┼č─▒s─▒nda ÔÇťvatan sa─č olsunÔÇŁ deme vakar─▒n─▒ ve b├╝y├╝kl├╝─č├╝n├╝ g├Âsteren insan─▒m─▒z─▒n hislerinin terc├╝man─▒ bu ├Âyk├╝. Acaba duymalar─▒ gerekenler duymu┼č mudur Kalbiye kad─▒n─▒n a─čz─▒ndan Anadolu kad─▒n─▒n─▒n ilencini?
Birden fazla anlat─▒c─▒n─▒n yer ald─▒─č─▒ di─čer bir ├Âyk├╝ olan Kad─▒ngeÔÇÖde ise canl─▒ cans─▒z neredeyse b├╝t├╝n varl─▒klar sahne al─▒yorlar. Kad─▒nge, adeta ├Ârsle ├žeki├ž aras─▒nda ┼čekil alm─▒┼č bir eski zaman kad─▒n─▒. Kad─▒nge, ya┼čad─▒─č─▒ zaman─▒n ÔÇôhani erkek olsa – Dede KorkutÔÇÖu diyebilece─čimiz bilge bir ki┼čilik. Detaylar─▒n sarraf titizli─čiyle i┼člendi─či, yak─▒n tarihe g├Ândermelerin yap─▒ld─▒─č─▒, modernli─če ge├ži┼čte ya┼čanan s─▒k─▒nt─▒lara da yer verilen ├Âyk├╝de, subay olan o─čul S├╝leyman ├╝zerinden yabac─▒la┼čma olgusu g├╝├žl├╝ bir ┼čekilde i┼členiyor. Bitmeyen bir bekleyi┼čin de ├Âyk├╝s├╝ Kad─▒nge. Gelmeyen bir o─čul, y─▒llarca silinen bir burunÔÇŽ ÔÇťBu i┼člerin her y─▒l tekrarlan─▒┼č─▒nda, tarhana tarhana S├╝leymanÔÇÖ─▒ bulard─▒ kad─▒n; ├že├žlerde S├╝leymanÔÇÖ─▒ savururdu; yaylada, da─č─▒n yama├žlar─▒nda, g├Âzleri de─čil S├╝leyman dola┼č─▒rd─▒; s─▒kta├žlarda f─▒rk─▒llar─▒ de─čil S├╝leymanÔÇÖ─▒ s─▒kard─▒; k─▒┼čl─▒k tevek bidonlar─▒na katmer katmer S├╝leymanÔÇÖ─▒ basard─▒, pekmez le─čenlerinde S├╝leyman kaynard─▒ÔÇŽÔÇŁ (s.88)

Bu ├Âyk├╝n├╝n ├žok ama ├žok az─▒n─▒n kurgu oldu─čunu d├╝┼č├╝n├╝yorum. Kad─▒nge, folklor ara┼čt─▒rmac─▒lar─▒ i├žin de kaynak olabilecek nitelikte; dahas─▒, bu ├Âzelli─či sebebiyle belgesel tad─▒ da al─▒yorsunuz ├Âyk├╝den.
Kad─▒nge ├Âyk├╝s├╝nde ┼čunlar da yer alsa iyi olurdu diye d├╝┼č├╝n├╝yorum: Pelver (sal├ža) yapma i┼či,┬á s├╝l├╝k toplama, kasabadan al─▒nan meyvelerin ├Âzellikle portakal ve mandalinan─▒n evdeki horanta say─▒s─▒nca al─▒nd─▒─č─▒, ho┼č kokusundan dolay─▒ portakal kabuklar─▒n─▒n kad─▒nlar─▒n koynunda saklad─▒─č─▒, gen├žlerin ferfana (yemekli toplant─▒) yapmalar─▒, a┼čl─▒k ve bulgur i├žin haz─▒rlan bu─čday─▒n sokularda imece ile d├Âv├╝lerek kepe─činin ├ž─▒kar─▒lma i┼či, m─▒s─▒r unundan g├╝d├╝l pi┼čirme, Cuma g├╝n├╝ne ├Âzel yemek haz─▒rlama, k├Ây f─▒r─▒n─▒nda kad─▒nlar─▒n ekmek pi┼čirmeleri; ├žok daha ├Ânceleri vergisini ├Âdeyemeyenlerin yol yap─▒m─▒nda ├žal─▒┼čt─▒r─▒ld─▒─č─▒ sonra kooperatifle┼čmenin g├╝ndeme geli┼či, ilk Alamanc─▒lar─▒n fiyakal─▒ d├Ân├╝┼čleriÔÇŽ ÔÇťy├╝ksek bir huzura takdimimdirÔÇŁ diye ba┼člayan asker mektuplar─▒, ├žocuklar─▒n bazen babalar─▒ndan gizlice kasabaya gitmeleri; ├žer├žiciler ve ├žocuklar…)
Kitapta, yer yer mahalli kelimelere de rastlan─▒yor: Zeklenmek (a─č─▒z e─čerek taklit etmek), kiskilemek (iti bo─ču┼čturmaya k─▒z─▒┼čt─▒rmak) yo─ču┼čumak (y─▒pranmak) y├╝lemek (bileyileyip inceltmek); t├Âmek (ah─▒rda g├╝bre atma yeri) abaun (ahmak) ac─▒k (yaban├« elma) tayrak (otu hayvanlarca kaz─▒nm─▒┼č mera), f─▒rk─▒l (ha┼članarak ┼č─▒ra k─▒vam─▒na getirilmi┼č meyve) kap─▒sal─▒k, g├Âdek vb. Bir de e┼čyaya ili┼čkin adlar var: faravga, s─▒y─▒rg─▒, e─črek, g├Âdek, f─▒rk─▒l, s─▒kta├ž, kes, zip├ži, ├žangal, hatap, k├Âp, k─▒rpÔÇŽÔÇŁ gibi kelimeleri bence bir kenara yaz─▒n.

Kimileri, hik├óye ve romanlarda mahall├« kelimelerin yer almas─▒n─▒ do─čru bulmuyor olabilir. Ben b├Âyle d├╝┼č├╝nm├╝yorum: Bu kelimeler anam─▒z─▒n dili, T├╝rk├že. Dile sa─člayaca─č─▒ katk─▒lar yan─▒nda k├╝lt├╝rel ge├žmi┼čimizi kay─▒t alt─▒na almas─▒ bak─▒m─▒ndan ve haf─▒za tazeleme a├ž─▒s─▒ndan da bu kelimeler unutulmaya terk edilmemeli. K├Ây k├Âkenli yeni nesil de bilmez bunlar─▒n ├žo─čunu ┼čimdi. Kald─▒ ki ┼čehirlerde kullan─▒lmad─▒klar─▒ i├žin mahall├« kalmalar─▒ kelimelerin su├žu de─čil.

ÔÇť─░nsan ne tuhaf; muhte┼čem tavanlar yap─▒yor ama yerde y├╝r├╝yor.ÔÇŁ demi┼čti biri. ─░─čneÔÇÖyi okuyunca b├╝y├╝k ┼čehir insan─▒n─▒n a├žmaz─▒yla kar┼č─▒ kar┼č─▒ya kal─▒yorsunuz. Hafiften g├╝l├╝ms├╝yor, ÔÇťvay anas─▒n─▒, ger├žekten b├Âyle be!ÔÇŁ demekten kendinizi alam─▒yorsunuz.
Sizin de bir MuzmerÔÇÖiniz var m─▒ bilmiyorum; yoksa tez zamanda edinmelisiniz ve s├Âylediklerine de kulak vermelisiniz. Ya da sesinizi ans─▒z─▒n kaybettiniz mi hi├ž?┬á Sa─č Kolum hik├óyesi ┼čimdiye kadar fark─▒na varmad─▒─č─▒n─▒z baz─▒ ┼čeyleri fark ettirecektir size. Bu ├Âyk├╝ bize g├Âre kitab─▒n en derinlikli ├Âyk├╝s├╝; bir mesaj─▒ olan ama bunu sanatsal bir dille ileten bir ├Âyk├╝. Bu nedenle de ├Âyk├╝y├╝ anlamak i├žin ├žaba sarf etmeniz gerekiyor.

Yeni bir ┼čehrin, -do─črusu yeni bir d├╝nyan─▒n- m├╝mk├╝n olabilece─čini ├Â─čreniyorsunuz kitaba ad─▒n─▒ veren ├Âyk├╝den; tabii bir daha anl─▒yorsunuz hayalin s─▒n─▒rs─▒zl─▒─č─▒n─▒. ÔÇťO, ┼čimdi kalk─▒p ┼čehrimize ya da evimize gelse nas─▒l kar┼č─▒lard─▒k?ÔÇŁ Bu can al─▒c─▒ soruya cevap vermek ├╝zere haz─▒r m─▒ eviniz, ┼čehriniz; dahas─▒ kalbiniz, g├Ânl├╝n├╝z? Bir nisan sa─čana─č─▒na haz─▒r m─▒s─▒n─▒z? Peki, Benan Ku┼čuÔÇÖnun ÔÇť├Âzg├╝rl├╝k bildirisiÔÇŁ sizin i├žin ne ifade ediyor? Bu sorulara cevap i├žin s├╝rprizlerle dolu G├╝ne┼čin Do─čdu─ču Yerde ├Âyk├╝s├╝n├╝n okunmas─▒ gerek.
Benan Ku┼čuÔÇÖnun bildirisi manifesto niteli─čindedir:
Ben ├Âzg├╝r bir ku┼čum. G├╝ne bu ├Âzg├╝rl├╝k bildirisiyle ba┼člar─▒m. ├ľzg├╝rl├╝─č├╝m├╝ bayku┼člarla ve kargalarla payla┼čmam. Benim k├Â┼čk├╝m g├Âk benizli a─ča├žlardad─▒r. G├╝ne┼či ├╝zerime do─čdurmad─▒m ben. Sabah─▒n bereketi da─č─▒t─▒l─▒rken ben orada olurum. Kim benimle ba┼člarsa g├╝ne ekme─čine bereket kar─▒┼č─▒r. Sesimde ├Âzg├╝rl├╝k t─▒n─▒s─▒ vard─▒r. Bu t─▒n─▒ bir de y├╝ce da─člar─▒n p─▒narlar─▒nda vard─▒r. Beni ve ├Âzg├╝rl├╝─č├╝ tan─▒mayanlar sesimi de duymaz. Her yeni g├╝n taze bir ya─čmurdur. S├Âzlerim s├Âz├╝n m├╝srif olan─▒ndan ayr─▒lm─▒┼čt─▒r; parmakla g├Âsterilmem bundand─▒rÔÇŽ
├çocuklar─▒n fark─▒ndal─▒─č─▒n─▒n y├╝ksek olmad─▒─č─▒n─▒ d├╝┼č├╝nd├╝─č├╝m├╝z olmu┼čtur belki. Ama B─▒ld─▒rc─▒n Avc─▒lar─▒ÔÇÖ─▒ndaki ÔÇťo ├žocukÔÇŁ onlardan biri de─čil. ├ťstelik birbiriyle ilgisi yokmu┼č gibi g├Âr├╝nen olaylar─▒n birbirine ba─član─▒┼č─▒ da olduk├ža ┼ča┼č─▒rt─▒c─▒. Yuvada ya┼čayan ÔÇťsu├žÔÇŁa bula┼čt─▒r─▒lm─▒┼č yetim bir ├žocu─čun ÔÇťanne kokusuÔÇŁnun pe┼čine d├╝┼čmesi hazin oldu─ču kadar da i├ž kanat─▒c─▒ÔÇŽ B─▒ld─▒rc─▒n Avc─▒lar─▒ ├Âyk├╝s├╝, annesini gere─či gibi kokla(ya)mayanlara bir ithaf niteli─činde. ├çocu─čun kendi i├žinde kendini savunmas─▒na yer verilen b├Âl├╝mde noktalama i┼čaretleri kullan─▒lmam─▒┼č. ─░┼čaretler, sahipsizli─či anlatmak i├žin mi kullan─▒lmad─▒ acaba?┬á B─▒ld─▒rc─▒n, ku┼č mu ├žocuk mu?┬á Ger├žek av kim? D├╝┼č├╝nmeden ge├žerseniz ├Âyk├╝y├╝ bir daha okuman─▒z gerekebilir.
Ne kadar sad─▒ks─▒n─▒z? G├╝lburun adl─▒ ├Âyk├╝deki at─▒n sadakati ├╝zerinden insan─▒n sadakatinin sorguland─▒─č─▒, ÔÇťbundan b├Âyle, daha ÔÇŽÔÇŁ diye ba┼člayan c├╝mleler kuruyorsunuz, o asil at─▒n ├Âyk├╝s├╝n├╝ okuyunca. G├╝lburun ile Ferhat aras─▒nda siz fark g├Ârebiliyor musunuz? Bu soruya ├Âyk├╝y├╝ okuyunca siz karar verin.
Kitab─▒n ikinci bask─▒s─▒nda dikkate al─▒nmas─▒n─▒ umdu─čumuz eksikliklere de de─činelim: Birka├ž k├╝├ž├╝k dizgi hatas─▒n─▒n giderilmesi ile kapak resminin yeni bask─▒da de─či┼čtirilmesi umulur. S├Âz gelimi kitaba ad─▒n─▒ veren ├Âyk├╝den esinlenildi─či anla┼č─▒lan kapak resmi ├Âyk├╝n├╝n ├žizdi─či tabloyla uyu┼čmuyor. ├ľyk├╝de ├žizilen ┼čehirde binalar ├╝├ž d├Ârt kat─▒ ge├žmezken kapak resminde yirmi-otuz katl─▒. G├╝lburun adl─▒ ├Âyk├╝n├╝n kitab─▒n ilk ├Âyk├╝s├╝ olmas─▒ daha uygun olurdu bizce. ├ľte yanda yukar─▒da and─▒─č─▒m─▒z y├Âreye ├Âzg├╝ kelimelerin┬á (hi├ž olmazsa kitab─▒n sonunda ya da uygun g├Âr├╝len bir yerde)┬á anlamlar─▒n─▒n verilmesinin yerine olaca─č─▒n─▒ d├╝┼č├╝n├╝yorum. Hatta bulunabilirse objelerin resimleri bile konulabilir; ilgin├ž de olur bu. Bu y├Ântem, gen├ž nesile ge├žirdi─čimiz a┼čamalar─▒ g├Âstererek anlatma ve sahip olduklar─▒n─▒n de─čerini bilme konusunda faydal─▒ olabilir. Benimkisi bir g├Âr├╝┼č tabii.

Anlat─▒m─▒n farkl─▒la┼čarak derinlikli bir yap─▒ya b├╝r├╝nd├╝─č├╝, bu s─▒rada noktalama i┼čaretlerine de izin verildi─či yerden, Karart─▒ hik├óyesinden bir b├Âl├╝mle bitirelim yaz─▒m─▒z─▒. (Noktalar taraf─▒m─▒zdan kondu K├ť) ÔÇťkocalar─▒ kabile sava┼člar─▒ndan d├Ânmeyen d├Âls├╝z kalm─▒┼č siyah kad─▒nlar─▒n b├╝z├╝┼č├╝p d├Â┼č├╝ne yap─▒┼čm─▒┼č memelerinde hayat arayan kara ├žocuklar─▒n b├╝y├╝yen g├Âzleri gibiydi g├ÂzlerÔÇŽ bir yapa─č─▒ y├╝ne iki sahan alabilen kad─▒nlar─▒n koynunda sabahlayan adamlar─▒n g├Âzleri meymenetsiz bir ├žak─▒lda─č─▒n a─čz─▒na bak─▒p duruyor nicedir. ├ég├óh ve m├╝sterih olmadan ├Ânce m├╝teyakk─▒z olmay─▒ ├Â─črenen adamlar─▒n o─čullar─▒ d├╝─č├╝n alaylar─▒yla gittikleri yollardan tabutlarla d├Ând├╝lerÔÇŁ (s.63, 64)

_______________________________________________________________

Ôľ║Bu yaz─▒ Dil ve Edebiyat, 2015, say─▒ 74’te yay─▒mlanm─▒┼čt─▒r,
Recep Seyhan, G├╝ne┼čin Do─čdu─ču Yerde,┬á├ľyk├╝,┬á1. Bask─▒, 165 sayfa Okur Kitapl─▒─č─▒, ─░stanbul, 2013