─░NTERAKT─░F EDEB─░YAT D├ľNEM─░ (mi?)

├ľyk├╝ ve Ele┼čtiri Yeni Bir D├Âneme mi Giriyor?

Yer├╝st├╝ ve yeralt─▒ imk├ónlar─▒n─▒n sonuna kadar kullan─▒ld─▒─č─▒, yapay zek├ón─▒n ve s├╝personik u├žaklar─▒n g├╝ndeme girdi─či interaktif zamanlara erdik. Postmodernizmin verilerinin k├Ât├╝ kullan─▒m─▒ndan yapay bir anlat─▒ma (benim siborg* edebiyat dedi─čim anlat─▒ms─▒zl─▒k ki eski edebiyatta kar┼č─▒l─▒─č─▒ kelam-─▒ gam├╗zedir); i├žinden insan─▒n ├žekildi─či humonoid (insans─▒) bir ├Âyk├╝ye veya romana; bu ikisinin birle┼čimi diyebilece─čimiz simulakr bir edebiyata do─čru gidi┼č mi var diye sorgulanmal─▒d─▒r.[i] Bu sadece ├Âyk├╝ i├žin de─čil ┼čiir i├žin de d├╝┼č├╝n├╝lebilir. Buna bir i┼čaret olarak de─činip konuyu ele┼čtiriye a├žarak ba┼čka bir boyuta ge├žmek istiyorum.

Deneysel edebiyat─▒n yamac─▒nda k─▒m─▒lday─▒p duran┬ádijital edebiyat┬áya da bizim┬ádenetimli edebiyat dedi─čimiz interaktif (etkile┼čimli) edebiyat d├Ânemi mi g├Âr├╝n├╝yor ufukta? B├Âyle bir soru sorulmal─▒d─▒r.

Bize bunu ilk haber veren Mihail Bakhtin idi elbette. Edebiyat─▒m─▒zda bu d├Ânemi ilk g├Âren yazar, Hasan BoynukaraÔÇÖd─▒r. Konuyu risk alarak ilk omuzlayan; bu avangart ├ž─▒k─▒┼ča ilk ├Ânc├╝l├╝k eden yay─▒nc─▒ ise Adnan Mecit Y├╝ksel (Bilge K├╝lt├╝r Sanat)ÔÇÖi de anmam─▒z gerek.

Okuyucu bu metinlerle, daha ├Ânce Hasan BoynukaraÔÇÖn─▒n┬áHibrit Hik├óyelerÔÇÖi, sonra Mustafa EverdiÔÇÖnin┬áK─▒l├ž─▒kl─▒ Hik├óyelerÔÇÖi ile kar┼č─▒la┼čm─▒┼čt─▒. (Everdi daha sonra yine ayn─▒ yay─▒nevinden bu t├╝rde ikinci kitab─▒┬áMetropol M├╝cahidiÔÇÖni ├ž─▒kard─▒.) Bu hibrit (ala┼čman) metinler, metne okuyucuyu da katarak┬ádenetimli metin d├Ânemine girildi─čini de haber veriyor diyebiliriz.
Edit├Ârl├╝k, kimilerine g├Âre ÔÇťiÔÇÖrapta mahali┬á olmayan ├ÂnemsizÔÇŁ bir i┼č. Yaz─▒k ki bizde edit├Âr tashih i┼čleriyle u─čra┼čan, sa─ča sola ko┼čturan, reklam g├Ârevlisi gibi ├žal─▒┼čt─▒r─▒lan ÔÇś├Ânemsiz bir elemanÔÇÖd─▒r; dolay─▒s─▒yla yay─▒nevlerine edit├Âr dayanmaz. Oysa bir kitab─▒n yay─▒mlanmas─▒nda edit├Âr├╝n i┼člevi ├žok ├Ânemlidir. Bunu BeydabaÔÇÖdan Kelile ve DimneÔÇÖnin edit├Ârl├╝─č├╝n├╝ ├╝stlendi─čimde anlad─▒m bendeniz de. Kitab─▒n ├ževirisi Fars├ža asl─▒na sad─▒k kal─▒nd─▒─č─▒ i├žin bizim de─čerler manzumemize uymuyordu; dahas─▒ ayn─▒ anlama gelen c├╝mle tekrarlar─▒yla doluydu kitap. O kitaba harcad─▒─č─▒m zaman bir kitab─▒ yazmaya bedel idi. S├Âz├╝n buras─▒nda, bir kitab─▒n ├╝retim faaliyetinin sinema ile ├žok benze┼čen taraflar─▒ oldu─čunu s├Âyleyece─čim:

Sineman─▒n sanatsal boyutunun fark─▒nda olmayan s─▒radan seyirci y├Ânetmeni tan─▒maz, yap─▒mc─▒y─▒ ise merak bile etmez; sadece oyuncular─▒ konu┼čur o. Sineman─▒n sanatsal bir faaliyet oldu─čunu bilen seyirci ise g├Ârd├╝klerinin arka plan─▒n─▒ g├Âz ard─▒ etmez. O yap─▒mc─▒y─▒ ve y├Ânetmeni atlamaz. O bilir ki yap─▒mc─▒ filmin ├žekilmesinde ilk derecede irade sahibi ve ekonomik maliyeti ├╝stlenen ki┼čidir. Y├Ânetmen ise ├Âncelikle, yap─▒mc─▒y─▒┬áb├Âyle bir f─▒lmi neden ├žekmesi gerekti─čine ikna eden ve filmi; estetik, g├Ârsel, teknik, yerindelik vb. bak─▒mlar─▒ndan perde gerisinde kotaran ki┼čidir.┬á Ticari kayg─▒lar─▒ ├Âne ├žeken filmler hari├ž, sineman─▒n sanatsal boyutunu iyi bilen sinema ele┼čtirmeleri ve meseleyi bilen seyirci bir filme bu b├╝t├╝nl├╝kten bakar ve adland─▒rmalar─▒n─▒ da de─čerlendirmelerini de bu pencereden yapar. Yay─▒nc─▒l─▒k ile sinema aras─▒ndaki ili┼čki tam da buradad─▒r. Ayn─▒ ┼čey kitaplar i├žin de caridir: Yay─▒nc─▒y─▒ bir esere ikna eden ve onu mutfakta kotaran ki┼či yay─▒n y├Ânetmeni(edit├Âr)ÔÇÖdir. Yay─▒nc─▒, bazen bu ikisini de ├╝stlenebilir. Yazar, yay─▒nc─▒l─▒kta, sinemadaki senaristin ve oyuncunun konumundad─▒r. Bunun d─▒┼č─▒nda emektarlar vard─▒r; g├Ârsel y├Ânetmen (kapak tasar─▒m sanat├ž─▒s─▒) sayfa edit├Âr├╝, musahhih gibiÔÇŽ

Kurmaca metinlerle s─▒n─▒rl─▒ olmak kayd─▒yla ├žal─▒┼čt─▒─č─▒m yay─▒nevine edit├Âryal deste─čimiz var. Bu destek; hik├óyeye ivme kazand─▒rabilir miyim; yeni ve avangart ├ž─▒k─▒┼člara katk─▒m olabilir mi, na├žizane ke┼čfetti─čim gen├ž yetenekleri edebiyata kazand─▒rabilir miyim d├╝┼č├╝ncesi ile ba─člant─▒l─▒d─▒r. Bu d├╝┼č├╝ncemiz iki noktada u├ž verdi. Biri, gen├ž ├Âyk├╝c├╝ Recep Kayal─▒ÔÇÖn─▒n Nisan ba┼člar─▒nda ├ž─▒kan┬áTa┼č─▒n Dedi─či┬ákitab─▒ ile ├žok ├Ânemli bir ├ž─▒k─▒┼č yapmas─▒d─▒r. Bu kitab─▒ okuyanlar, abart─▒p abartmad─▒─č─▒m─▒z─▒ anlayacaklard─▒r. Di─čeri de 2018 sonlar─▒nda ve 2019 ba┼člar─▒nda interaktif edebiyat alan─▒nda devrim niteli─činde ├žal─▒┼čmalara imza at─▒lm─▒┼č olmas─▒d─▒r. Bu i┼čin bir hik├óyesi var:

Kurmacada usta bir isim olan dilbilimci (─░ngilizce) Prof.┬áHasan Boynukara┬ábir s├╝redir FacebookÔÇÖta hibrit hik├óyeler yaz─▒yordu. ─░lgin├ž olan bu hik├óyelere okuyucu da yorumlar─▒yla kat─▒l─▒yor ve hik├óyeyi denetliyordu. Benim ala┼čman dedi─čim bu hibrit-melez ├Âyk├╝lerin bir ├ž─▒k─▒┼č─▒n da habercisi oldu─čunu bu ├žal─▒┼čmalar yay─▒mlan─▒rken d├╝┼č├╝nm├╝┼čt├╝m. Hik├óyeler olduk├ža ilgi g├Âr├╝yordu. Bendeniz de bir├žok ├Âyk├╝ye yorumlar─▒mla kat─▒lm─▒┼čt─▒m okuyucu s─▒fat─▒mla. Ku┼čkusuz -tam b├Âyle olmasa da- bu tarza giden yolu Mihail Bakhtin (Karnaval kuram─▒yla) a├žm─▒┼čt─▒; fakat BoynukaraÔÇÖn─▒n hik├óyeleri BakhtinÔÇÖin ├Âng├Âr├╝s├╝n├╝n de ├Âtesinde idi. BoynukaraÔÇÖya bu hik├óyelerin yay─▒mlanmas─▒ gerekti─čini hep s├Âyledim; ama ├žal─▒┼čt─▒─č─▒m yay─▒nevi yoktu akl─▒mda. Adnan BeyÔÇÖin -yeniliklere a├ž─▒k olsa da- ucu belirsiz oldu─ču i├žin riske girmeyebilece─čini d├╝┼č├╝n├╝yordum. Her yay─▒nevi de bu i┼či ├╝stlenmeyebilirdi ├ž├╝nk├╝. Konu┼čal─▒m bir dedik. Yay─▒nc─▒ya konuyu a├žt─▒m. Dosyay─▒ bir g├Âreyim abi, dedi. Bunu deyince umutland─▒m. Konu┼čtuk. Konu┼čmam─▒zda alt yap─▒ haz─▒rlanm─▒┼čt─▒. Derken┬áHibrit Hik├óyeler┬áad─▒yla dosya geldi. Dosyay─▒ okur okumaz┬á karar verdi Adnan Bey: ÔÇťAbi ben bu dosyaya girece─čim. Bu ├žok farkl─▒ bir ┼čey. Edit├Ârl├╝─č├╝n├╝ ├╝stlenirsen ba┼člayal─▒m,ÔÇŁ dedi. Ba┼člad─▒k. Piyasaya h├ókim olan edebiyat duvarlar─▒ hen├╝z a┼č─▒lamam─▒┼č ise de kitap beklenen ilgiyi okurundan fazlas─▒yla g├Ârd├╝. Derken Mustafa Everdi┬á┬áK─▒l├ž─▒kl─▒ Hik├óyelerÔÇśi ne┼čretti. O hik├óyeler de sosyal medyada payla┼č─▒lm─▒┼č ve ola─čan├╝st├╝ ilgi g├Ârm├╝┼čt├╝. Kitap k─▒sa s├╝rede bitti. Everdi o h─▒zla┬áMetropol M├╝cahidiÔÇÖni yazd─▒. Bu eser de ├žok enteresan. ─░roni ustas─▒ Everdi,┬áMetropol M├╝cahidiÔÇÖnde ÔÇťi├žeriyeÔÇŁ derin ele┼čtiriler de getiriyor. O da ├ž─▒kt─▒ ve hak etti─či ilgiyi g├Ârece─činden hi├ž ku┼čkum yok.
Bu avangart ├ž─▒k─▒┼čtan ÔÇťsa─č─▒r sultanlar─▒nÔÇŁ hen├╝z haberi yok tabii.
Burada ad─▒ ge├žen emektarlar─▒n nas─▒l bir ├ž─▒k─▒┼ča imza att─▒klar─▒n─▒ en do─čru, zaman g├Âsterecektir ┼č├╝phesiz.

Bu kitaplarla ilgili sosyal medyadaki yorumcular─▒n ilgileri tazeli─čini h├ól├ó koruyor. Hemen her g├╝n yorumlar yap─▒l─▒yor. Kitaplar hakk─▒nda yazanlar─▒n veya yorumcular─▒n; -yazarlar─▒m─▒z─▒n eneÔÇÖlerini k├Âp├╝rtme yar─▒┼č─▒ndan uzakla┼čarak-; kitaplar─▒n asl─▒nda ne yapt─▒─č─▒na, i├žeri─čine, diline ve bi├žemine, metin okuma d├╝zlemine daha fazla y├Ânelmeleri; o arada eserin nesebini, edit├Âryal k├╝nyesini de atlamamalar─▒ gerekir. Bu hakkaniyetin de gere─čidir. Bu vesileyle yazarlar─▒m─▒z, kurguyu acaba fazlaca ‘ger├žek’ten mi yontuyorlar, diye d├╝┼č├╝nd├╝m. Everdi ve Boynukara, kurguyu hayalden yontmaya da y├Ânelirlerse daha farkl─▒ y├Ânsemeler┬á ve ufuklar belirecektir.

Bu ├žal─▒┼čmalar─▒n ├Âzelde ├Âyk├╝m├╝z, genelde edebiyat─▒m─▒z i├žin yeni ve hay─▒rl─▒ geli┼čmelere vesile olaca─č─▒n─▒ ve ├Âyk├╝de bir ├ž─▒─č─▒r a├žaca─č─▒n─▒ d├╝┼č├╝n├╝yorum. B├╝t├╝n hik├óyelerin bu tarzda yaz─▒lmas─▒ gerekti─čini s├Âylemiyorum. Hay─▒r; s├Âyledi─čim bu de─čil; buna gerek de yok. Bu ├ž─▒k─▒┼č; ├Âyk├╝ye ufuk a├žacak ve okuyucu denetimli ba┼čka bi├žimlere kap─▒ aralayacakt─▒r. Bu ├žal─▒┼čmalar, ÔÇśben yazd─▒m olduÔÇÖ d├Ânemini kapatmakla kalmayacak e┼č zamanl─▒ olarak ele┼čtiriyi de etkileyip d├Ân├╝┼čt├╝recektir. And─▒─č─▒m─▒z hibrit ├Âyk├╝lerdeki okuyucu yorumlar─▒ bunu haber veriyor. Bu ger├žekle┼čirse, bir t├╝rl├╝ sa─čl─▒kl─▒ i┼člemeyen ele┼čtiri ba┼čka bir d├╝zlemde i┼člerlik kazan─▒r. Bu, ele┼čtiri ad─▒na da bir kazan├ž olur.

___________________________
(*) Burada ge├žen kavramlar─▒ edebiyat i├žin ├Âd├╝n├ž ald─▒─č─▒m─▒z yerler ve bunlar─▒n anlam ├žer├ževesi:
Cyborg (siborg)     : Biyolojik bir terim. Yapay zekâ ürünü olan. Mesela; elektronik, mekanik veya robot) kısımları olan nesnelere verilen isimdir.
Humonoid             : Teknolojik terim. İnsansı. İnsana benzeyen nesne hayvan veya robot. Bir cyborg türü.
Sim├╝lakr┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á : Bir ger├žeklik olarak alg─▒lanmak isteyen g├Âr├╝n├╝m. Alg─▒y─▒ yan─▒lsamaya u─čratan ┼čey. Simule etmek; ger├žek olmayan bir ┼čeyi ger├žekmi┼č gibi sunmak, g├Âstermek. S├╝m├╝le: Bir ┼čeyin ger├že─či de─čil k├╝├ž├╝lt├╝lm├╝┼č maket taklidi.┬á J. Baudrillard sosyolojiye aktarmal─▒ kulland─▒.┬áHipergerge├žkelik┬áde diyor Baudrillard buna Sim├╝lasyon ger├že─čin modellerde ÔÇťvarl─▒kÔÇŁ kazanmas─▒. Sim├╝lasyon, davran─▒┼člara┬á-m─▒┼č gibi yapmak┬áolarak yans─▒r.
Bu kavramlar edebiyat i├žin de aktarmal─▒ kullan─▒larak baz─▒ yorumlara ula┼č─▒labilir.