EDEB─░YAT D├ťNYAYI DE─×─░┼×T─░R─░R mi?

ÔÇťYaya ├ľncelikli TrafikÔÇŁ┬áya da┬áEDEB─░YAT D├ťNYAYI DE─×─░┼×T─░R─░R mi?
Ne alaka? Yaya ├Âncelikli trafi─čin edebiyatla ilgisi ne ola? B├Âyle bir soru sorulmal─▒d─▒r. ├ľnce malumun ilam─▒na bakal─▒m: Bizde 2019ÔÇÖda -fark edilen demeyeyim haydi- g├╝ndeme getirilen ÔÇťyaya ├Âncelikli trafikÔÇŁ ger├žekli─či AvrupaÔÇÖda en az 50 y─▒ld─▒r caridir. (┼×imdi, b├Âyle dedim diye ÔÇśAvrupa hayran─▒ÔÇÖ yarg─▒lamas─▒na muhatap olabilirim.) D├╝nyan─▒n az ├žok geli┼čmi┼č her yerinde yayalar─▒n ge├žebilece─či yatay ├žizgilerle belirlenmi┼č alanlar vard─▒r. S├╝r├╝c├╝ buralardan temkinli ge├žer ve kar┼č─▒ya ge├žmek ├╝zere haz─▒rlanan bir yayay─▒ g├Âr├╝r g├Ârmez en az 5m ├Âtede durur. Hele de yaya hamle yapt─▒ ise zinhar yakla┼čmaz. Yasaklar─▒n delinmesinin bir h├╝ner veya art─▒ bir vas─▒f san─▒ld─▒─č─▒ bizde, kendisi i├žin tahsis edilmi┼č bu alanlar─▒ kullanmaya ├žal─▒┼čan yayalar─▒n can─▒n─▒ zor kurtard─▒─č─▒ da bir vak─▒ad─▒r. ├ľte yanda hi├žbir yaya da trafi─čin akt─▒─č─▒ yayalar i├žin bir i┼čaret bulunmayan bir yerden kar┼č─▒ya ge├žmek ├╝zere harekete ge├žmez. Gelelim bunun edebiyatla ilgisine:

Genelde sanat─▒n; ├Âzelde, g├╝zel sanatlar─▒n fonetik kolu olan edebiyat─▒n elbette bir amac─▒ vard─▒r. B├╝t├╝n adland─▒r─▒lm─▒┼č veya kodlanm─▒┼č i┼č, meslek ve bilim dallar─▒na bir ihtiyaca mebni olarak bir alan a├ž─▒lm─▒┼č ve bir hedef belirlenmi┼čtir. Konumuz tam da burada ÔÇťyaya ├Âncelikli trafikÔÇŁ ile ilgilidir. Yine malumu ilam: Trafik kurallar─▒n─▒, herhangi bir ├╝lke veya ├╝lkelerden birinde bir bilim adam─▒ veya falan ├╝lkenin ad─▒ belirli bir bilim heyeti belirlemi┼č de─čildir. Elbette bununla ilgili toplant─▒lar olmu┼čtur, kararlar al─▒nm─▒┼čt─▒r, uygulamalar olmu┼čtur; ama bunlara bir ad vererek ÔÇś┼čuÔÇÖ demek m├╝mk├╝n de─čildir. Demek ki bu kurallara, kurallar─▒n i├žinden ├ž─▒kan trafik i┼čaretlerine deneme-yan─▒lmalarla, yer yer ├Âdenmi┼č ac─▒ bedellerle ula┼č─▒lm─▒┼čt─▒r. O halde trafik, kendi kurallar─▒n─▒ yine kendisi belirlemi┼č; hatta bu kurallardan ne┼čet eden i┼čaretlerin adlar─▒n─▒ bile kendisi koymu┼č ve bu konuda insanlar─▒ istihdam etmi┼čtir diyebiliriz. Bu sebeple olmal─▒, trafik kurallar─▒ i├žin ÔÇťevrenselÔÇŁ s─▒fat─▒ yak─▒┼čt─▒r─▒lm─▒┼č ve bu kurallar ├╝zerinde (eskilerin tabiriyle┬ámuttefekun aleyh┬ábir h├╝k├╝mde) ortak bir mutabakat sa─članm─▒┼čt─▒r. Bu yarg─▒n─▒n da belirlenmi┼č, imlenmi┼č bir sahibi yoktur. Kimse ├ž─▒k─▒p da buna itiraz etmemi┼č ve kim s├Âyl├╝yor bunu diye de sormam─▒┼čt─▒r ┼čimdiye kadar. B├Âyle bir soru nas─▒l abes kar┼č─▒lan─▒rsa; bu kurallar nas─▒l ki s├╝re├ž i├žinde kendi yasalar─▒n─▒ koyup onu kullanacak olanlara kendisini dayatt─▒ysa; sanat da b├Âyledir. ┼×imdi konuyu a├ž─▒mlayabiliriz:

Sanat, kendi kullar─▒n─▒ kendisi belirler ve onu kendisi ile me┼čgul olanlara dayat─▒r. (Bu┬ádayatma┬ákelimesi, ├ža─čr─▒┼č─▒m─▒ ve duygu de─čerindeki zay─▒fl─▒k sebebiyle bana da sevimli gelen bir kelime de─čil ama burada, en az─▒ndan eri┼čti─čim zamanlarda g├Ârd├╝─č├╝ ilgi sebebiyle kullanaca─č─▒m.) Siz ┼č├Âyle veya b├Âyle sebeplerle mesela kurals─▒zl─▒k huyunuz depre┼čir de sanat─▒n yasalar─▒na uymazsan─▒z, ├╝retiminizin niteli─čine ili┼čkin bir problem ├ž─▒kar ortaya. (Buna de─činece─čiz). Bu ├žer├ževede, dayatanlar─▒n en g├╝zeli Tanr─▒ÔÇÖd─▒r. D├╝nyaya gelirken gelmek istemiyorum diyemedi─čimiz gibi Azrail g├Ât├╝rmek ├╝zere kolumuza girdi─činde de gitmek istemiyorum diyemeyiz. AllahÔÇÖ─▒n saniÔÇÖ ěÁěž┘ćě╣ s─▒fat─▒n─▒n insan taraf─▒ndaki yans─▒mas─▒ olan sanat da yine OÔÇÖnun H├ól─▒k ┬áě«ěž┘ä┘é ┬ás─▒fat─▒n─▒n insandaki izd├╝┼č├╝m├╝ olan ibdaÔÇÖ ( ěžěĘě»ě╣ veya┬á ěúěĘě»ěžěí) da bu d├╝zlemde bir dayatma ile ger├žekle┼čir. Bu dayatanlar, dayatanlar─▒n; dayatmalar da dayatmalar─▒n en makbul olan─▒d─▒r ku┼čkusuz. Bu sebeplerle; insan taraf─▒ndan gelebilecek her bask─▒ya, varl─▒─č─▒na m├╝dahale anlam─▒na gelebilecek dayatmalara ilk elde kar┼č─▒ ├ž─▒kan (kar┼č─▒ ├ž─▒kmas─▒ gereken) sanat├ž─▒, sanat─▒n bu dayatmas─▒ndan ho┼čnuttur; ├ž├╝nk├╝ eserini buna bor├žludur.

Di─čer bilim dallar─▒ndan farkl─▒ olarak g├╝zel sanatlar, kendi hedefini (ya da amac─▒n─▒) kendisi belirler, demi┼čtik. Sanat─▒n kendi kurallar─▒n─▒ yine kendisinin belirlemesi elbette ak┼čamdan sabaha olmam─▒┼č, bu, y├╝zy─▒llar─▒ bulan bir s├╝re├ž i├žinde ger├žekle┼čmi┼čtir. Bu ├Ânemli bir farkt─▒r. Bu ┼č├Âyle olmu┼čtur: Sanat, sanat├ž─▒n─▒n, -├že┼čitli m├╝lahazalarla- istedi─či gibi tasarruf edebilece─či bir alan de─čildir. S├Âz geli┼či, bir romanc─▒ kahraman─▒na, bir ressam zihninde kurgulad─▒─č─▒ nesneye, bir m├╝zik adam─▒ notalara istedi─či gibi m├╝dahale edemez. Elbette nihayetinde eserin yarat─▒c─▒s─▒d─▒r sanat├ž─▒; evirir, ├ževirir, yontar. Ne ki bunu; esere keyfi m├╝dahalelerle, ba┼čka deyi┼čle, sanat─▒n belirledi─či ├žizgilere, onun tabiat─▒na basa basa y├╝r├╝yerek ger├žekle┼čtiremez. ─░lk itiraz sanat─▒n kendisinden gelir ve ÔÇśdurÔÇÖ der.┬á Bu ikaz─▒ kulak ard─▒ eden sanat├ž─▒ da eseri de b├╝y├╝k yara al─▒r. Bu sebeple hi├žbir sanat├ž─▒ bunu g├Âze alamaz. Keyfiyete direnenler ├ž─▒karsa bunun bedelini ├Âdedikten sonra er ge├ž hizaya gelir. T─▒pk─▒ bizde 50 y─▒l sonra ÔÇťyaya ├Âncelikli trafikÔÇŁ kural─▒na 2019ÔÇÖlarda gelindi─či gibi. Evrensel dedi─čimiz ┼čey de budur ve sanat da evrenseldir.

┼×imdi soruyu soral─▒m: Kendi kural─▒n─▒, hedeflerini ve icra ┼čartlar─▒n─▒ kendisi belirleyen sanat─▒n hedefleri aras─▒nda toplumu de─či┼čtirmek var m─▒d─▒r? Penceremizi edebiyat d├╝zlemine ├žekip ├Âzelle┼čtirerek soruyu ┼č├Âyle de sorabiliriz: Edebiyat d├╝nyay─▒ de─či┼čtirir mi; ya da edebiyat─▒n b├Âyle bir hedefi var m─▒d─▒r? Bize g├Âre d├╝nyay─▒ de─či┼čtirmek veya toplumun ekonomik g├Âstergelerini yukar─▒ ├žekmek ya da trafik kurallar─▒na uymay─▒ temin etmek edebiyat─▒n amac─▒ da g├Ârevi de de─čildir. Sanat; genelde d├╝nyay─▒, ├Âzelde e┼čyay─▒ anlamay─▒, anlamland─▒rmay─▒ ve o arada onu g├╝zelle┼čtirmeyi ama├žlar. Ba┼čka bir ifadeyle sanat, hakikate giden yolda bize pencereler a├žar. Bu pencerelerden sanat├ž─▒ olan da olmayan da istifade eder. Herkesin hakikati farkl─▒ olabilir, sanat├ž─▒n─▒n hakikat anlay─▒┼č─▒ da farkl─▒ olabilir; sonu├ž ayn─▒d─▒r: Sanat, bakt─▒─č─▒m─▒z her ┼čeye g├╝zel olan─▒n penceresinden bakmay─▒, i├žimizi g├╝zelle┼čtirmeyi, g├╝zel olan─▒ de─čil sadece fark─▒ da g├Ârmeyi hedefler. ─░├ži g├╝zelle┼čen bir insan, kazand─▒klar─▒n─▒ kaybetmedik├že, kolay kolay ├žirkin, kaba ve hoyrat olan bir eylemin i├žinde olmaz.

Sanat─▒n ├Ânceli─či yine sanatt─▒r. Bu, tam da, bir keyfiyeti anlatmak i├žin isabetli bir ifade olan ÔÇťyaya ├Âncelikli trafi─čeÔÇŁ benzer. Bu b├Âyledir diye trafi─čin kendisini ÔÇśyayalarla ili┼čkilerÔÇÖe hasretmek veya onunla s─▒n─▒rland─▒rmak nas─▒l yanl─▒┼č ise sanat─▒ da ÔÇťtoplumu ya da devleti imarÔÇŁ hedeflerine m├╝nhas─▒r k─▒lmak da ├Âyle yanl─▒┼čt─▒r. Bu olacaksa hi├žbir zorlama ya da dayatma olmaks─▒z─▒n, kendi do─čal ak─▒┼č─▒ i├žinde ger├žekle┼čir. Sanat sosyal hayata bakan y├╝z├╝n├╝ ne ├Âncelikleri aras─▒na al─▒r ne de onu b├╝t├╝n├╝yle d─▒┼člar. Saha a├ž─▒l─▒rsa bunda sanat─▒n (o da de─či┼čtirmekten ├žok d├Ân├╝┼čt├╝rme i┼čleviyle) elbette etkili bir pay─▒ olabilir; ama onun amac─▒ da ├Âncelikleri de bu de─čildir. Bu olursa, bu kez sanat─▒n -dolay─▒s─▒yla edebiyat─▒n- ├╝retme kapasitesi daral─▒r ve tek bir alanla s─▒n─▒rland─▒r─▒lm─▒┼č olur. O sebeple; b├╝y├╝k devlet olabilmi┼č, insanl─▒─ča katk─▒ sunmu┼č b├╝t├╝n devletler; sanat─▒, sanat├ž─▒y─▒ ve sanat eserlerini birinci derecede ├Ânemsemi┼člerdir.