“Esaret Edebiyat─▒”n─▒n Atlad─▒─č─▒ Sayfa: Teme┼čvarl─▒ Osman A─ča

ÔÇťEsaret Edebiyat─▒ÔÇŁn─▒n Atlad─▒─č─▒ Sayfa:┬áTEME┼×VARLI OSMAN A─×A
Orta├ža─č Avrupas─▒ndaki keskinle┼čmi┼č s─▒n─▒fl─▒ toplum katmanlar─▒nda ├Ânemli bir yeri olan esaret, izleyen y─▒llarda ├Ânce Bat─▒ Edebiyat─▒ÔÇÖna oradan da 19.yyÔÇÖ─▒n ortalar─▒nda AvrupaÔÇÖy─▒ takip eden T├╝rk edebiyat─▒na bula┼čt─▒. Telif olarak edebiyat─▒m─▒zda esaret konusunu i┼čleyen iki ├Ânemli eser var. Biri Ahmet MithatÔÇÖ─▒n 1870ÔÇÖte yazd─▒─č─▒ Esaret adl─▒ hik├óye, di─čeri Sami Pa┼čazade SezaiÔÇÖnin Serg├╝ze┼čt roman─▒(1888).

Osman A─ča

Bat─▒ÔÇÖda ├Ânceleri imtiyazl─▒ hanedanlar─▒n, krallar─▒n, imparatorlar─▒n, k─▒saca saray erk├ón─▒n─▒n; Lordlar─▒n, ┼×ans├Âlyelerin, D├╝klerin, Kontlar─▒n, kale ve kule muhaf─▒zlar─▒n─▒n hatta ┼č├Âvalyelerin kap─▒lar─▒nda ├žal─▒┼čt─▒r─▒lan esirler al─▒n─▒p sat─▒labilirler, ba┼čka se├žkinlere devredilebilirlerdi. Esaret edebiyat─▒, T├╝rk edebiyat─▒na Yusuf K├ómil Pa┼čaÔÇÖn─▒n terc├╝meleriyle bula┼čt─▒. Bu metinlerin her ne kadar ÔÇťkendi ananelerimizle tenas├╝b├╝ÔÇŁ denetlense de ana doku korundu. Bizde saraylarda ve konaklarda hizmet├ži diyebilece─čimiz g├Ârevliler elbette vard─▒. Bug├╝n de var; fakat Serg├╝ze┼čtÔÇÖteki ba┼čkahraman ÔÇťhalay─▒kÔÇŁ DilberÔÇÖin elden ele sat─▒lmas─▒ hadisesinin, Osmanl─▒n─▒n son d├Ânemindeki ger├že─če uygunlu─ču olduk├ža tart─▒┼čmal─▒d─▒r. Romandan ├žok ├Ânce; hatta AvrupaÔÇÖdan da ├Ânce Osmanl─▒ÔÇÖda, sava┼č esirleri ile (o da ev i┼člerinde, ├Âzel ve askeri hizmetlerde kullan─▒lmakla) s─▒n─▒rl─▒ olan k├Âle ve esir ticareti 1847ÔÇÖde Sultan Abd├╝lmecid HanÔÇÖ─▒n ferman─▒yla yasaklanm─▒┼čt─▒.

Son yirmi y─▒ld─▒r ├že┼čitli vesilelerle zaman zaman gitti─čim AlmanyaÔÇÖn─▒n Hessen Eyaletinde Gie╬▓en ili/Lich Kloster yerle┼čkesinde, tarihi bir mek├ónda ay y─▒ld─▒zl─▒ bir kule dikkatimi ├žekti. Yakla┼čt─▒m. Kitabesine bakt─▒m: ÔÇťAbbas Arnsburg an─▒s─▒naÔÇŁ yaz─▒yor. Fazlaca bir bilgi yok. 40 y─▒ld─▒r orada oturmas─▒na ra─čmen T├╝rk mihmandar─▒m─▒n bilgisi yok; fakat civardaki Almanlara sordum, onlar da bilmiyor. GoogleÔÇÖe sordum onun da bilgisi yok. Abbas ve ayy─▒ld─▒z verilerinin tesad├╝fen yan yana gelemeyece─čini, bunun bizim medeniyetimizle bir ilgisi olabilece─čini d├╝┼č├╝nd├╝m ve merak─▒m iyice artt─▒. ─░zleyen zamanlarda, bu bilgiyi, AlmanyaÔÇÖda be┼č y─▒l kadar ├Â─čretmen olarak ├žal─▒┼čan dostum M. Nevzat ├ľzdemirÔÇÖle payla┼čt─▒m. Nevzat Bey bana konunun anla┼č─▒lmas─▒na katk─▒da bulunabilecek ipucu bilgiler aktard─▒. Buna g├Âre Viyana Bozgunundan sonra AvrupaÔÇÖda bir hayli Osmanl─▒ askeri esir al─▒nd─▒. Bu askerlerden baz─▒lar─▒ dev┼čirilerek din de─či┼čtirdi, baz─▒lar─▒ M├╝sl├╝man olarak kald─▒. Orada evlendiler, nesilleri Diyar-─▒ Nem├žeÔÇÖye (Almanya ve Avusturya) kar─▒┼čt─▒. Bu Abbas Arnsburg onlardan, dev┼čirilmi┼č H─▒ristiyan T├╝rklerden biri olmal─▒yd─▒. Kitapta bu bilgileri do─črulayan bir c├╝mle var: ÔÇťH─▒ristiyanl─▒─ča d├Ânm├╝┼č baz─▒ kad─▒n ve erkek esirler vard─▒ÔÇŁ (s137). Anla┼č─▒l─▒yordu ki H─▒ristiyan olan Abbas Arnsburg, burada an─▒t─▒ dikilecek kadar ├Ânemli bir yararl─▒l─▒kta bulunmu┼čtu. Bunun ne oldu─čunu ├Â─črenemedik tabii. Hi├ž ula┼čamad─▒─č─▒m─▒z bir ┼čey daha var: Hamasetin bulan─▒k g├Âzl├╝─č├╝ ÔÇťcihangirlik davas─▒ÔÇŁn─▒ zamanla puslu h├óle getirdi: T├╝rkler esir al─▒namaz. Oysa sava┼č─▒n oldu─ču yerde esaret de olurdu ve bu ka├ž─▒n─▒lmaz bir ┼čeydi. RomanyaÔÇÖn─▒n Teme┼čvar nam k├Ây├╝nde do─čup Osmanl─▒ ordusuna kat─▒lan Osman A─ča M├╝laz─▒m r├╝tbesinde iken d├╝┼čt├╝─č├╝ esareti anlatmasayd─▒ da bu sayfa hep var oldu; fakat and─▒─č─▒m─▒z hamasi bak─▒┼č y├╝z├╝nden bu k─▒s─▒m hep atland─▒.

Konu Teme┼čvarl─▒ Osman A─ča ÔÇÖya gelecek. Hazretin hat─▒rat─▒yla ilgili kitab─▒ Nevzat Beyin tavsiyesi ├╝zerine okudum. Kitap, bir hat─▒rat olman─▒n ├žok ├Âtesinde, i├žinde a┼čk─▒n da yer ald─▒─č─▒ soluk solu─ča bir roman gibi. Sayfalarda ilerlerken anlat─▒lanlar─▒n ger├žek de─čil de kurgu olabilece─čini bile akl─▒n─▒zdan ge├žiyorsunuz ama eser bir hat─▒rat ve bire bir ger├žek. Teme┼čvar 164 y─▒l Osmanl─▒da kalm─▒┼č. Osman A─ča, Viyana Bozgunundan sonra BelgradÔÇÖ─▒n ÔÇťd├╝┼čman eline ge├žmesiÔÇŁ (8.9.1688) ├╝zerine ba┼člayan ├žetin g├╝nlerden birinde kale g├Ârevlisi olarak bir emaneti Arad KalesiÔÇÖne g├Ât├╝r├╝rken Lipova mevkiinde AvusturyaÔÇÖya esir d├╝┼čm├╝┼č. (A─čaÔÇÖn─▒n verdi─či bilgiye g├Âre kaleyi ku┼čatan Avusturya kumandan─▒ General HeisslerÔÇÖdir. (s.130). B├Âylece 1688-1700 y─▒llar─▒ aras─▒nda 12 y─▒l s├╝recek esaret de ba┼člam─▒┼č. Ba┼člang─▒├žta r├╝tbeli bir asker (ocak keth├╝das─▒) olman─▒n ufak tefek yararlar─▒ da olmu┼č ama esaretin kahredici zorluklar─▒n─▒ defetmeye yetmemi┼č bu tabii. ─░lk esircisi FischerÔÇÖe (kitapta Fisher yaz─▒lm─▒┼č rs) diyetini ├Âdedi─či halde adam s├Âz├╝nde durmaz ve Osman A─čay─▒ AvusturyaÔÇÖya bir kale muhaf─▒z─▒ generale satar. A─ča; s─▒ras─▒yla Te─čmen Fischer, General Stubenberg ve SchellenbergÔÇÖin kap─▒s─▒nda ├žal─▒┼č─▒r. Her ├╝├ž kap─▒da da her g├╝n ka├ž─▒┼č planlar─▒ yapar. Ba┼čar─▒s─▒z ├╝├ž te┼čebb├╝sten sonra d├Ârd├╝nc├╝s├╝nde Osmanl─▒ M├╝lk├╝ne (Belgrad) ula┼čmay─▒ ba┼čar─▒r. D├Ând├╝kten sonra o d├Ânemdeki Almancas─▒ i┼če yarar ve 60 ak├že maa┼čla Devlet-i Aliye Divan Terc├╝manl─▒─č─▒na atan─▒r, sonra Uzdin t─▒mar─▒ ihsan edilir.

Kitapta g├╝├žl├╝ anlat─▒mlar var: ÔÇťHayvan─▒n g├╝m├╝┼č eyer ve s├╝sl├╝ ko┼čum tak─▒mlar─▒, g├╝ne┼č ─▒┼č─▒─č─▒nda p─▒r─▒l p─▒r─▒l parl─▒yor, uzaktan bile g├Âz kama┼čt─▒r─▒yordu (s. 25). G├Âkten ya─čmur gibi ta┼č, demir ve ate┼č ya─č─▒yordu (s.26). G├Âz├╝ d├Ânm├╝┼č askerler, ├╝zerlerini arayarak para bulamad─▒klar─▒ insanlar─▒ ├Âld├╝r├╝yor, sonra da kar─▒nlar─▒n─▒ yar─▒yorlard─▒. Bu vah┼čice i┼či, zavall─▒lar─▒n, paralar─▒n─▒ yutmu┼č olabileceklerini d├╝┼č├╝nerek yap─▒yorlard─▒ (s.28). ÔÇť├ťzerimdeki 73 alt─▒n─▒ ├žak┼č─▒r u├žkurlu─čuna dikmi┼čtim. Bunlar kendimin ve kefilimin kurtulu┼č paras─▒yd─▒. Bulmalar─▒ uzun s├╝rmedi. (s.38) Bo─čaz─▒mdaki kelep├žeyi kilitlerken adam─▒n nefesinin pis kokusu midemi buland─▒rd─▒ (s.61). Bu g├╝nlerde sulh i├žin Osmanl─▒ ile Avusturya temsilcileri Karlof├ža adl─▒ yerde bir araya gelmi┼člerdi (s.135). Tuna ├╝zerinden BelgradÔÇÖa do─čru akmaya ba┼člad─▒k (s.183). Osman A─ča, yolunun bir ┼čekilde bir s├╝re g├Ârev yapt─▒─č─▒m AugsburgÔÇÖa da d├╝┼čt├╝─č├╝n├╝ (s.114) s├Âyleyince heyecanland─▒m.

Kitapta konular b├Âl├╝mlere ayr─▒lm─▒┼čsa da bu b├Âl├╝mler kendi i├žinde konusuna g├Âre yan ba┼čl─▒klara ayr─▒lsa iyi olurdu. ─░kinci bask─▒s─▒nda bunun yap─▒laca─č─▒n─▒ umabiliriz. Kitapta A─čaÔÇÖn─▒n do─čum tarihi verilmiyor ama o tarihte 21 veya 22 ya┼č─▒nda oldu─čunu varsayarsak 1666ÔÇÖde do─čdu─čunu d├╝┼č├╝nebiliriz. Osman A─ča 12 y─▒ll─▒k esaretini g├╝n├╝ g├╝n├╝ne kaydetmi┼č ve kitab─▒ esaretten yakla┼č─▒k 24 y─▒l sonra yazm─▒┼č (1724).

Kitab─▒ bitirince iki ┼čey d├╝┼č├╝nd├╝m: ├ľ─čretmen olarak ├žal─▒┼čt─▒─č─▒m y─▒llarda AvrupaÔÇÖda Osmanl─▒ izleri ile yer yer kar┼č─▒la┼čm─▒┼čt─▒m ve FransaÔÇÖda T├╝rkeim, AlmanyaÔÇÖda Turke─▒m gibi yerler g├Ârm├╝┼čt├╝m. Bu izler taranarak T├╝rk├žeye eser olarak kazand─▒r─▒lm─▒┼č m─▒d─▒r diye d├╝┼č├╝nm├╝┼čt├╝m. Bu d├╝┼č├╝ncemin kar┼č─▒l─▒─č─▒n─▒ g├Ârd├╝m. ─░kinci olarak, konu ve senaryo hik├óyesi s─▒k─▒nt─▒s─▒ ├žektiklerini s├Âyleyen y├Ânetmenler, sinema adamlar─▒ bu eserden haberdar m─▒d─▒rlar?
_______________________________________________

[1]┬á┬áOsmanl─▒ Askerinin Hat─▒rat─▒/Teme┼čvarl─▒ Osman A─ča, Yay─▒na haz─▒rlayan Orhan Keskin, Bilge K├╝lt├╝r Sanat Yay─▒n─▒, 2017 ─░stanbul, 198 sayfa.┬á ─░lgin├ž bir ayr─▒nt─▒: Kitab─▒n Osmanl─▒ca asl─▒, ─░ngiltereÔÇÖde Biritsh MuseumÔÇÖda MS Or. 3213 numarada kay─▒tl─▒.
[2] O tarihte 1 kuru┼č 4 para (ak├že), 1 ak├že bug├╝n├╝n de─čeriyle yakla┼č─▒k 1.600 TLÔÇÖdir.
[3] T─▒mar: Y─▒ll─▒k geliri 20.000 ak├ženin alt─▒nda olan dirliklerdir. Do─črudan padi┼čaha ba─čl─▒ olan atl─▒ t─▒marlar tezkireli idi. T─▒mar, kendisine verilen kamu arazisini (miri mal─▒n─▒) i┼čletmenin yan─▒ s─▒ra padi┼čaha asker temin etmekle de y├╝k├╝ml├╝, etkili bir dirlikti. T─▒mar sistemi; mal├«, ekonomik ve askeri boyutlar─▒ olan bir sistemdi. 1839ÔÇÖda kald─▒r─▒ld─▒.
[4] AlmanyaÔÇÖda T├╝rk ─░zleri, Latif ├çelik; Almanca, 2009; ayn─▒ adla Altan Arasl─▒, Ak├žay Yay─▒n─▒, 3 cilt 2009; ayn─▒ adla Yavuz B├╝lent Bakiler, Yak─▒n Plan Yay─▒n─▒, 2017 ─░st